Hạnh phúc

Tự do là không gian mà ở đấy con người không bị áp đặt, con người tự mình cân bằng với chính mình và tự mình cân bằng với cuộc sống. Tự do là sự dịch chuyển song song giữa ý nghĩ và hành vi. Tuy nhiên, tự do cũng vẫn là phương tiện, tự do không phải là mục đích. Mục đích cuối cùng của con người là hạnh phúc. Bởi vì, mọi thứ đi vào con người và phải tạo ra sản phẩm của nó, thành phẩm hoàn chỉnh nhất cho mọi sự tương tác của con người với thiên nhiên và xã hội là cảm giác hạnh phúc. Nếu như không vì mục đích muốn có được hạnh phúc thì con người dùng tự do để làm gì? Hay, con người có hạnh phúc bằng cách nào, cảm nhận nó bằng cách nào? Tự do là một cấu trúc có nội hàm hết sức phức tạp, nhưng để truy tìm xem hạnh phúc của con người nằm ở đâu thì chúng ta phải thấy được vai trò của những không gian tự do. Có thể thấy một cách rõ ràng là, có hai không gian của tự do, không gian tự do bên trong và không gian tự do bên ngoài.

1. Không gian tự do bên ngoài: điều kiện phổ biến của hạnh phúc

Không gian tự do bên ngoài chính là hoàn cảnh khách quan, được thể hiện tập trung bằng chính sách, thể chế và luật pháp. Chúng vừa kiểm soát, vừa hạn chế, vừa xúc tiến con người phát triển. Vì suy ra cho cùng, tự do là không gian mà ở đó các quyền con người được đảm bảo. Tự do không chỉ là quyền tự nhiên như các nhà hiền triết cổ xưa vẫn bàn đến. Tự do bây giờ phải được khẳng định là các quyền chính trị, các quyền xã hội, các quyền văn hóa, các quyền kinh tế. Đấy là các nhóm quyền tự do của con người, hay còn gọi chung là nhân quyền, nhân quyền chính là vỏ vật chất, vỏ pháp chế của tự do. Tự do được tập hợp dưới các quyền để tạo ra những không gian chính trị mà ở đấy con người có quyền hành động dựa trên nhận thức của mình về các tất yếu, đó là tự do đối với nhà cầm quyền, tự do đối với nhau, tự do trong tương tác giữa các lực lượng xã hội. Đây là nhóm tự do phụ thuộc vào những điều kiện khách quan.

Hãy lấy một ví dụ để xét xem không gian tự do bên ngoài có ảnh hưởng như thế nào đến hạnh phúc của con người. Chúng ta thấy rằng, Bắc Triều Tiên là một dân tộc mà ở đấy 80-90% các cá thể của nó không đủ năng lực để nổi giận trước sự lộng hành của một nhóm cầm quyền thì đấy là dấu hiệu quan trọng nhất thể hiện ở đó, con người không có tự do, thậm chí không có các điều kiện để sống như một con người. Vì thế, mọi sự tác động để phá vỡ tình trạng hiện nay của Bắc Triều Tiên phải được gọi là một cuộc giải phóng con người. Người ta không đem quân đến giải phóng Bắc Triều Tiên ra khỏi Kim Jong II không phải vì không làm được hay không muốn làm việc ấy, mà chính vì việc làm đó có thể kéo theo những tác hại lớn hơn. Hiện tượng ở Bắc Triều Tiên là sự lộng hành của một nhóm người mà quyền lực của họ đã được thể chế hóa. Ngay cả khi có đủ năng lực bên trong rồi mà con người vẫn nằm trong không gian kiểu như Bắc Triều Tiên tức là con người bị cầm tù. Cần phải giải phóng con người ra khỏi sự cầm tù như vậy và chỉ có thể làm được điều đó bằng cách thay đổi thể chế. Thay đổi thể chế là tạo ra các cơ sở để con người có thể phát triển, có quyền chuyển dịch một cách tự do theo ý nghĩ của mình. Thực tế này cho thấy tầm quan trọng của không gian tự do bên ngoài. Không gian bên ngoài hay không gian khách quan của khái niệm tự do quan trọng không kém gì, thậm chí còn quan trọng một cách phổ biến hơn không gian tự do bên trong, tức là không gian tinh thần. Nếu việc hoàn thiện không gian tinh thần, không gian bên trong là hoàn thiện năng lực của con người thì hoàn thiện tự do bên ngoài là công việc giải phóng con người.

2. Không gian tự do bên trong: điều kiện căn bản của hạnh phúc

Con người phát triển được hay không còn phụ thuộc vào một lí do rất quan trọng, thậm chí quan trọng nhất, đó là tự do đối với chính mình. Tự do với chính mình nghĩa là con người không trói buộc mình, có khả năng tự giải phóng để đảm bảo tương lai hay tạo ra triển vọng. Không gian tự do bên trong của đời sống tinh thần chính là quyền ra khỏi bản thân mình, quyền linh hoạt dịch chuyển ý nghĩ và thay đổi khuynh hướng của mình. Chúng ta hình dung rằng mỗi một ngày, một giờ, thậm chí mỗi một phút, con người đi đến tương lai. Nếu chúng ta nhìn sự dịch chuyển của con người và đánh dấu các tọa độ tinh thần thì chúng ta sẽ tìm ra khuynh hướng dịch chuyển. Khi các tọa độ tinh thần của một người không đi theo những khuynh hướng mà xã hội xác nhận như là những khuynh hướng tích cực thì người ấy không có tự do bên trong, tức là không có tự do thuộc về miền tinh thần của mình.

Chúng ta biết con người vẫn thường có những nhầm lẫn trong nhận thức về hạnh phúc. Chính vì nhầm lẫn cho nên con người mới cần tự do để dịch chuyển từ những hướng nhầm lẫn sang những hướng không nhầm lẫn. Con người phải có tự do để dịch chuyển ra khỏi những sai lầm và đi tìm một lối thoát đúng đắn hơn cho các hành động của mình. Nếu con người không có tự do bên trong tâm hồn thì con người không ra khỏi những thói hư tật xấu hay những nhầm lẫn của mình. Bởi vậy, miền tinh thần phải là một miền tự do để con người có thể thay đổi ý nghĩ, có thể nhẹ nhàng dịch chuyển từ nhận định này, nhận thức này, kết luận này sang nhận định khác, nhận thức khác và những kết luận khác.

Miền tinh thần của con người không thể tự do nếu nó có định kiến. Sự lạc hậu tương đối trong miền tinh thần của một dân tộc cũng chính là định kiến. Miền tinh thần của một dân tộc là văn hóa. Văn hoá là một đối tượng khách quan, sự lạc hậu của nó so với xu thế phát triển là chuyện đương nhiên vì văn hoá hình thành bởi quá khứ, quá khứ bao giờ cũng lạc hậu nhưng không phải tất cả những gì ở trong quá khứ đều lạc hậu. Do vậy, bản chất của sự phát triển chính là tìm ra trong quá khứ những kinh nghiệm của sự tiên tiến, những kinh nghiệm tạo ra triển vọng. Con người cần có tự do để làm gì? Để cho các yếu tố khác nhau thay thế địa vị dẫn dắt xã hội phát triển. Tự do làm cho mọi thứ có thể thay thế nhau trở thành yếu tố chủ đạo lãnh đạo sự phát triển. Tôi lấy ví dụ về việc làm kinh tế tư bản tư nhân. Đã có nhiều người rất dị ứng với buôn bán thương mại. Có một thời kỳ rất dài tôi cũng bị căn bệnh ấy. Tôi không thích buôn bán, tôi thấy nó không trong sáng, nó không đẹp, nó không tạo cho tôi cảm giác thú vị và tôi né tránh việc buôn bán. Nhưng cuối cùng cái thay đổi trong tôi lại chính là việc nhận thức ra buôn bán không phải là xấu. Vậy điều gì đã ngăn cản tôi trở thành một thương nhân? Đấy chính là định kiến của tôi, là sự thiếu tự do của tôi trong việc dịch chuyển tôi từ một cán bộ thành một nhà buôn. Vậy tự do tinh thần của con người có cần không? Chính tự do tinh thần là nền tảng ban đầu để chuẩn bị các hành vi thích hợp. Tôi bị định kiến của mình về loại hành vi ấy trói buộc đến mức tôi đã không làm nó nhưng khi làm xong rồi mới thấy rằng nó cũng cao quý, nó cũng tích cực. Đấy chính là sự dịch chuyển bắt nguồn từ tự do bên trong con người.

Thông thường, con người sợ thay đổi. Cảm giác sợ thay đổi cũng là một dấu hiệu của định kiến. Con người không ra khỏi nỗi sợ của mình vì cứ tưởng rằng cái chỗ mình vừa đạt được đến là quyền lợi, là hạnh phúc thật sự. Do đó, con người ôm khư khư nó mà không biết rằng nó có thể chứa đựng đầy rủi ro. Chúng ta cần phân tích sâu hơn tâm lý này. Tại sao con người lại sợ thay đổi và do đó không có tự do để dịch chuyển? Con người không dịch chuyển ra khỏi quá khứ vì sợ mất đi thành tựu. Tuy nhiên, chỉ những ai không có các thành tựu là kết quả của chính mình thì ảnh của nó không tự do và miền tinh thần của họ là một miền đầy những thứ bịa đặt. Họ không dám không dám dịch chuyển vì sợ mất đi ảo ảnh, giống như sợ khi thức dậy thì tan đi giấc mơ về hạnh phúc. Khi con người có thành tựu thì con người không cần nhặt nhạnh những gì trong quá khứ. Vì cái gì đã ở trong quá khứ thì nó đã tạo ra quá khứ rồi và giá trị quá khứ ấy sẽ đi theo trong tâm hồn con người. Con người nhặt những quả thực trong quá khứ để đi đến tương lai thì con người không đi được. Người tìm ra tương lai mà đã có kinh nghiệm hùng mạnh ở quá khứ sẽ biết rằng tương lai ấy không cần đến món ăn của quá khứ. Chỉ có những ai dò dẫm đến tương lai của người khác mới cần mang theo thực phẩm và hành trang đi cùng. Hành trang để đi đến tương lai thật sự của con người nằm trong chính tâm hồn và kinh nghiệm của người ấy. Do vậy, con người không cần nuối tiếc thành tựu. Thường con người nuối tiếc không phải vì những thành tựu đã qua mà vì đã không có cơ hội hay bỏ lỡ cơ hội để tạo ra những thành tựu trong quá khứ của mình. Cho nên, con người nhìn thấy sự vắng bóng của các hình ảnh thành tựu ở trong mình mà ân hận rằng trong quá khứ mình không làm được. Người dân Nga có tạo ra sự vĩ đại không? Phải nói rằng, người dân Nga là nạn nhân sự vĩ đại của nước Nga. Từ thời Pie đệ nhất cho đến bây giờ, người Nga chưa được hưởng lợi tức của sự vĩ đại, không có hình ảnh của sự vĩ đại trong tâm hồn nên người Nga vẫn đi tìm sự vĩ đại. Người ta đi tìm vì sự vắng bóng của cái vĩ đại ấy trong tâm hồn chứ nếu sự vĩ đại ấy do chính họ tạo ra thì làm sao người ta phải nuối tiếc? Bởi nếu mỗi một người dân đều có sự vĩ đại ở trong tâm hồn thì không có cớ gì khiến họ không vĩ đại nữa. Nuối tiếc sự vĩ đại chẳng qua là con người đi tìm sự bình đẳng giữa mình và người khác. Nếu người ta đã có ảnh của sự vĩ đại trong tâm hồn rồi thì người ta vẫn vĩ đại. Nuối tiếc là không tự do. Nuối tiếc bộc lộ toàn bộ tính chất ngẫu nhiên của các thành tựu mà con người đã có.

Như vậy, muốn có hạnh phúc bền vững, con người phải tự do dịch chuyển theo những khuynh hướng tạo ra triển vọng, dịch chuyển từ quá khứ, đến tương lai. Con người không những phải dịch chuyển ra khỏi quá khứ của mình mà còn ra khỏi quá khứ của cả dân tộc. Để giúp con người ra khỏi miền quá khứ của dân tộc thì không có cách nào khác là khích lệ con người ra khỏi quá khứ của chính mình. Mỗi một người biết ra khỏi quá khứ của chính mình thì dân tộc ấy sẽ ra khỏi quá khứ. Số lượng những người biết ra khỏi quá khứ của mình sẽ tạo nên năng lực ra khỏi quá khứ của cả dân tộc. Những người ra khỏi quá khứ chậm sẽ làm giảm hiệu lực của những người nhanh. Vậy những người chậm có cần một sự hỗ trợ nào không? Chúng ta phải thấy rằng, hỗ trợ không phải là việc mỗi cá thể đòi hỏi. Khi nào các cá thể lên tiếng nói về sự hỗ trợ để mình ra khỏi quá khứ thì người đó thực chất đang ở lại. Không có sự kêu gọi hỗ trợ nào đáng xét trong trường hợp này vì đấy là miền tinh thần của mỗi người, không ai có thể hỗ trợ được. Nói cách khác, sự dịch chuyển mang tính cộng đồng đối với mỗi cá thể là sự dịch chuyển của chính người đó. Con người cần phấn đấu để tiên tiến trong miền triển vọng của mình chứ không phải là tiên tiến trong miền triển vọng của Newton, của Einstein. Từng người một phải dịch chuyển đến tương lai của mình và tạo nên khả năng ra khỏi quá khứ của cộng đồng dân tộc.

3. Nền tảng của hạnh phúc - sự hòa hợp hai không gian tự do

Nói về vai trò của những không gian tự do, Natan Sanransky đưa ra thuyết quảng trường, cho rằng nếu một người đến đó bày tỏ quan điểm của mình mà ra khỏi đó vẫn tự do thì đấy chính là tự do. Như thế có nghĩa là, khi không gian tự do bên ngoài cho phép con người hành động như mình muốn thì con người có tự do. Tuy nhiên, nếu không gian bên ngoài nhỏ hơn không gian bên trong, con người sẽ không cảm thấy tự do. Tôi đã đưa ra một định nghĩa: Tự do là sự dịch chuyển song song giữa ý nghĩ và hành vi. Để có được sự dịch chuyển đó thì không gian tự do bên trong và không gian tự do bên ngoài phải thống nhất với nhau. Xưa nay người ta vẫn nói đến tự do nhưng hướng đến sự kiểm soát bên ngoài, người ta không phân tích được rằng con người sẽ không có không gian ấy, không cần không gian ấy nếu không gian bên trong bằng không, tức là con người không có nhu cầu tự do. Không gian bên trong chính là động lực của tự do, còn không gian bên ngoài chính là điều kiện của tự do. Khi động lực phù hợp với điều kiện thì phát triển. Cho nên khi phấn đấu vì sự tự do của con người thì chúng ta phải phấn đấu để nới rộng của cả hai không gian ấy. Lợi ích mà xã hội nhận được chính là sự phát triển.

Không gian tự do bên trong và không gian tự do bên ngoài không phải có mối tương quan theo tỉ lệ 50/50 mà đó là hai miền khác nhau. Và thậm chí, cái miền bên ngoài, miền khách quan càng hẹp thì miền bên trong càng lớn. Bởi vì con người có nhu cầu lang thang, nếu không lang thang được trên mặt đất hình học thì người ta phải lang thang trong tâm hồn. Con người càng ít tự do với thể chế bao nhiêu thì con người càng tôn trọng tự do bên trong của mình bấy nhiêu, và họ trở thành những người thâm trầm sống bằng nội tâm. Sống bằng nội tâm là thả mình vào miền tự do bên trong của đời sống tinh thần. Đấy là nơi cư trú của con người tạm thời chưa có tự do bên ngoài. Nhưng một khi con người còn chưa có không gian tự do bên ngoài thì con người không thể phát triển được. Phát triển chính là sự hòa hợp giữa không gian tự do bên trong và không gian tự do bên ngoài. Ở nơi nào không gian khách quan và không gian tinh thần hỗ trợ được lẫn nhau thì nơi đó có sự phát triển, có nền tảng vững chắc của hạnh phúc con người.

Chúng ta không thể đo đạc được không gian bên trong của mỗi một cá thể, bởi vì mỗi người có nhu cầu tự do hoàn toàn khác nhau. Khi con người có tự do bên ngoài mà tự do bên trong co lại thì đó là sự sử dụng lãng phí không gian tự do. Vậy làm thế nào để phát triển tự do? Phát triển tự do chính là phát triển năng lực tồn tại của không gian tự do bên trong như là động lực thúc đẩy con người hành động, đồng thời đòi hỏi con người phải sử dụng một cách không lãng phí và có trách nhiệm đối với không gian tự do bên ngoài. Các không gian cá thể, tức là không gian tinh thần của con người rất khác nhau, do đó không gian bên ngoài phải là đường bao các không gian bên trong. Không gian tự do ở bên ngoài tức là không gian điều kiện bao giờ cũng phải đủ lớn để thoã mãn sự đòi hỏi của số đông con người. Nếu không gian bên trong có chất lượng bản năng thì không gian bên ngoài hoàn toàn có chất lượng điều khiển. Vì là một không gian có chất lượng điều khiển tức là một không gian nhân tạo cho nên không gian điều kiện phải luôn luôn được thể chế hoá, mà thể chế hoá tự do như là không gian điều kiện chỉ có thể bằng nhà nước dân chủ. Những nhà khoa học phương Tây từ lâu đã quy tự do thành ra không gian các quyền. Nhưng chưa có ai chỉ ra được rằng tạo ra cảm giác tự do, tạo ra không gian bên trong chính là tạo ra động lực để gìn giữ sự hữu ích của không gian các quyền. Hiện nay, tỷ lệ đi bầu ở các nước phát triển cao như Hoa Kỳ, Anh cũng chỉ chiếm 45 đến 50%. Có 50% số lượng nhân dân lãng phí không gian các quyền, do đó dẫn đến hiện tượng đôi lúc, trong nhiều khía cạnh quan trọng của đời sống, các quyền bị các thể chế, bị các nhà nước lạm dụng. Do vậy, xã hội không tập hợp đủ quần chúng tự giác về việc đảm bảo không gian quyền của mình, và vì thế cũng không đảm bảo tính phổ biến của việc cần phải xây dựng ý chí cho mỗi cá thể để tạo ra nhu cầu, tạo ra năng lực khai thác hết không gian tự do.

Các không gian của tự do tạo nên hai miền gắn bó với hạnh phúc con người. Không gian tự do bên trong phát triển như thế nào là tuỳ thuộc vào năng lực của mỗi người, nhưng nó cũng phụ thuộc vào cả không gian tự do bên ngoài. Do vậy, một trong những cách nới rộng tự do bên trong của con người là hỗ trợ tự do cho họ từ không gian bên ngoài, không gian khách quan. Không gian hạnh phúc khách quan chính là môi trường mà ở đó con người có quyền tự do để mưu cầu hạnh phúc. Do đó, cần phải xác lập một không gian chính trị, tức là không gian bên ngoài để con người có các quyền chính đáng cho việc mưu cầu hạnh phúc, còn năng lực tìm kiếm hạnh phúc thì tuỳ thuộc vào mỗi con người và vì thế tuỳ thuộc vào mỗi dân tộc. Con người đấu tranh để có được quyền tự do tìm kiếm hạnh phúc và quyền ấy được thâu tóm trong tuyên ngôn nhân quyền. Nếu con người không có các quyền cơ bản để mưu cầu hạnh phúc, thì con người có đi tìm kiếm cũng không ra hạnh phúc. Hạnh phúc không phải là một khái niệm triết học thuần túy, nó là một khái niệm chính trị, nó lệ thuộc vào sự tăng trưởng năng lực của con người mà sự tăng trưởng đó gắn liền với tự do và quyền trao đổi để có kinh nghiệm. Chúng ta không có tất cả các quyền để tìm kiếm hạnh phúc thì làm sao chúng ta có hạnh phúc, chúng ta có chuẩn bị bao nhiêu năng lực đi nữa để đi kiếm hạnh phúc thì các năng lực ấy cũng không được ứng dụng trong không gian chính trị mà con người tồn tại. Bởi vậy mới có sự dịch chuyển, sự ra đi, mới có những dòng di dân. Người ta tìm đến những không gian mà ở đó quyền tìm kiếm hạnh phúc được xác lập. Vì thế, tự do đặc biệt quan trọng. Con người cần phải có tự do để mưu cầu hạnh phúc.

Tìm kiếm hạnh phúc là khó bởi những lí do về chính trị, về văn hóa, về môi trường. Khi xây dựng một thành phố, nhiều khi người ta không nghĩ đến việc cần phải có những không gian hoàn toàn để con người có thể yên tĩnh thưởng thức cảm giác bức xúc trong tình cảm của mình. Chúng ta thiết kế đô thị mà không để ý đến tính nhân văn. Hầu hết những công trình xây dựng từ trước năm 1990 đều không có công trình nào chiếu cố đến sự dịch chuyển của người tàn tật, tức là người tàn tật không tìm thấy lối đi vật lý của mình trong không gian mà họ sinh sống thì làm sao họ hạnh phúc được. Cho nên, khái niệm hạnh phúc có những nội dung khái quát và trừu tượng, nhưng chúng ta cũng phải mô tả hạnh phúc bằng những điều kiện rất cụ thể. Con người cần có không gian hỗ trợ hạnh phúc không chỉ về mặt cơ sở hạ tầng mà còn về chính trị và văn hóa. Ví dụ, tôn giáo cũng là một trong những đặc trưng tinh thần của con người, nếu không có tự do tôn giáo có nghĩa là con người không cảm thấy thoải mái khi mình tiến hành các hành vi có chất lượng tôn giáo. Người theo Thiên chúa giáo cần phải cầu kinh, nếu nhà anh ta chỉ có một căn hộ 18m2 thì anh ta cầu kinh ở đâu, lúc nào và sự yên tĩnh nào đảm bảo cho sự tụng niệm? Đấy là hạn chế về cơ sở hạ tầng. Hạn chế về văn hóa là gia đình anh ta, những đứa trẻ sinh ra và lớn lên trong một môi trường không hỗ trợ tôn giáo mà anh ta theo sẽ lên án hoặc trách móc vì anh ta mà chúng không được đánh giá cao ở trường học. Về mặt chính trị, anh ta sẽ có những thất thiệt và khi đó anh ta cũng không cảm thấy thoải mái. Bởi vì, anh ta sẽ xem việc thực thi các hành vi tôn giáo của mình, việc theo đuổi các giá trị tôn giáo của mình như là sự cản trở bước tiến chính trị của cả anh ta và con cái, anh ta thấy áy náy và không có tự do khi làm những việc như vậy.

Như vậy, trên thực tế, tự do không chỉ thể hiện ở các quyền đã được pháp luật thừa nhận mà tự do còn thể hiện ở các thói quen văn hóa. Đôi khi, những thói quen văn hóa làm cho con người không thật thanh thản, nghĩa là con người mất dần hạnh phúc. Chúng ta đều cảm nhận được sự mong manh của hạnh phúc và vì thế, để có được hạnh phúc bền vững thì phải có tự do bên ngoài và tự do bên trong. Tự do bên trong là sự tự giải phóng mình ra khỏi các ràng buộc văn hóa. Tự do bên ngoài là sự khẳng định các quyền của mình. Không gian tự do và không gian hạnh phúc là hai khái niệm khác nhau nhưng chúng có mối liên hệ mật thiết và đôi khi trùng vào nhau.

Kết luận

Tôi cho rằng hạnh phúc là đầu ra của toàn bộ quá trình phấn đấu của con người với tư cách là một cá nhân và với tư cách là một thành viên của một cộng đồng người, một cộng đồng dân tộc, một cộng đồng quốc gia. Hạnh phúc không phải là một cảm giác tĩnh, hạnh phúc luôn luôn là một cảm giác động trong không gian và theo thời gian. Do vậy, hạnh phúc là cả một quá trình có chất lượng biện chứng. Tôi cho rằng sự thiển cận của con người nằm ở chỗ nhiều người chỉ biết thưởng thức những hạnh phúc mình có ngày hôm nay. Họ không nỡ làm vẩn đục cảm giác yên tâm của ngày hôm nay bằng cách tạo ra nỗi lo lắng cho cảm giác ngày mai. Con người có cảm giác hạnh phúc trọn vẹn trong ngày hôm nay nhưng con người sẽ có một cuộc đời trọn vẹn nếu con người biết lo nghĩ đến cuộc đời chứ không phải lo nghĩ đến một ngày. Hạnh phúc là sự vươn tới những vẻ đẹp khác nhau của đời sống tinh thần.

Con người muốn tìm được cái khác cao hơn, hay hơn là động lực sống, động lực của mọi sự phát triển, đặc biệt là sự phát triển con người. Chúng ta cần phải xây dựng lý thuyết để mô tả sự ham muốn lớn hơn, hay nói cách khác là sự vươn tới. Có một bức tranh rất nổi tiếng vẽ hai con người, sau này tất cả các họa sĩ chỉ vẽ lại hai bàn tay với tới nhau, bàn tay ở dưới là của con người, bàn tay ở trên là của thần. Vươn tới là bản chất của con người, là sự thánh thiện của con người, là sự đúng đắn của con người, còn nâng đỡ và khuyến khích là bản chất thần thánh. Sự vươn tới chính là giá trị cao quý của con người, là động lực của sự phát triển con người. Con người biết vươn tới là con người có triển vọng. Do vậy, hạnh phúc bền vững là miền chung sống giữa thành tựu và triển vọng. Con người không có các bằng chứng về sự thành công của mình trong các thành tựu thì con người không có năng lực và ý muốn vươn tới các triển vọng. Về mặt triết học, vươn tới những giá trị cao hơn chính là bản chất hướng thiện, là phẩm hạnh quan trọng nhất mà con người cần phải có trong hành trình đi tìm hạnh phúc. Con người phải vươn tới những giới hạn mà người ta không thể thỏa mãn được, và chính trong quá trình ấy, con người chiến thắng mình và chiến thắng tất cả những gì cản trở mình, điều đó làm cho hạnh phúc trở nên đúng đắn.

Trong sự vươn tới ấy, cõi tiên chính là một miền lý tưởng. Vậy thì cõi tiên đóng vai trò gì, có địa vị gì trong đời sống tinh thần của con người? Đấy là một câu hỏi hết sức phức tạp. Tất cả mọi người trên thế giới, mọi dân tộc trên thế giới đều có mô hình cõi tiên của mình. Mỗi một cá thể đều có cõi tiên riêng của mình, mỗi một dân tộc đều có cõi tiên phổ biến của mình như là tiêu chuẩn thẩm mỹ để vươn tới sự cao thượng, vươn tới sự trong sáng, vươn tới sự thư giãn tuyệt đối của đời sống tinh thần. Cõi tiên như là dấu hiệu của sự hướng thiện và đồng thời như là một dấu hiệu về sự bất lực của con người lên tới đỉnh cao của sự hướng thiện. Cõi tiên bao giờ cũng là lý tưởng, không bao giờ có thật. Nhưng mơ tưởng về cõi tiên là một nhu cầu chính đáng. Chúng ta không được đánh mất nó, vì đánh mất nó chính là đánh mất ham muốn vươn lên các giá trị tuyệt đối; mà những giá trị lẽ phải tuyệt đối, những giá trị thẩm mỹ có chất lượng tuyệt đối chính là cõi tiên của con người.

Tôi được biết rằng, trong quá khứ, Machelangelo đã từng nằm ngửa treo trên các quang treo hàng chục ngày để vẽ những bức hoạ trên trần các nhà thờ. Nếu không có thiên thần nhập vào trong tâm hồn của Michelangelo thì làm sao ông ta có thể tìm thấy hạnh phúc bằng cách nằm ngửa trên quang treo để vẽ ra những bức họa mà hàng trăm năm sau con người vẫn còn trầm trồ ca ngợi. Hạnh phúc nằm ngay trong chính khát vọng vươn tới sự hoàn thiện của con người. Con người hoàn thiện mình, hoàn thiện các sản phẩm của mình, và hoàn thiện các rung động của mình, đấy chính là cuộc hành hương vĩ đại của mỗi một con người để kiếm tìm hạnh phúc cho mình và cho cả cộng đồng.

  Về trang trước    Bản in    Gửi email    Về đầu trang

Trao đổi/Nhận xét

Tổng số:  36

Trang:  1/6

Trang sau

  Ý kiến của bạn:

  Về đầu trang