Tiếp cận một số vấn đề về nhận thức khoa học

TS. Bùi Mạnh HùngTạp chí Triết học
02:54' CH - Thứ tư, 07/01/2015

Nhận thức khoa học không chỉ có cấu trúc phức tạp mà còn có những đặc trưng riêng so với nhận thức thông thường. Điều này được biểu hiện ở chỗ:

Thứ nhất, nhận thức khoa học mang tính khách quan, thông qua một quá trình được định hướng tự giác, tích cực, sáng tạo nhằm tiếp cận chân lý.

Xuất phát từ bản thân khách thể và đối tượng nghiên cứu chứ không phải từ ý muốn chủ quan, nhận thức khoa học phản ánh trung thành các sự vật, hiện tượng, quá trình của hiện thực khách quan. Quá trình đó dựa vào sự thật và lý trí con người chứ không phải là những ảo tưởng chủ quan và thông tin sai lệch. Mặt khác, nhận thức khoa học không diễn ra một cách tức thì hoặc có thể đạt ngay kết quả trọn vẹn, mà nó là một quá trình biện chứng phức tạp dựa trên cơ sở thực tiễn. Đồng thời, nó xa lạ với những biểu hiện giản đơn, theo công thức cứng nhắc, bất biến, hoặc có tính thụ động và lệ thuộc như trong nhận thức thông thường.

Nhận thức khoa học đòi hỏi con người phải luôn có mục tiêu xác định, có trí tuệ, khả năng quan sát, ghi nhớ và tưởng tượng sáng tạo, có năng lực trừu tượng hoá, khái quát hoá và vận dụng thực tiễn... Có như vậy, chủ thể nhận thức mới có thể nắm bắt được cái bản chất, quy luật bị che lấp trong sự hỗn độn của các hiện tượng ngẫu nhiên, mới chủ động trong các hoạt động thực tiễn dựa trên những tri thức mới, đúng đắn về đối tượng.

Thứ hai, nhận thức khoa học mang tính hệ thống, có luận cứ và sự sáng tạo tri thức khoa học mới.

Tính hệ thống của nhận thức khoa học, thực chất là tính hệ thống - chủ thể, suy đến cùng là hình ảnh chủ quan của tính hệ thống - khách thể. Nó được thể hiện trong tất cả các giai đoạn, các thành tố thuộc cấu trúc của nhận thức khoa học như mục đích, phương pháp, phương tiện... Sản phẩm đặc thù của nhận thức khoa học gồm hệ thống các khái niệm, phạm trù, nguyên lý, quy luật phản ánh hiện thực khách quan trong một chỉnh thể toàn vẹn, luôn có sự chuyển hoá và không phải là bất biến.

Nhận thức khoa học còn mang tính có luận cứ và được chứng minh, điều này trước hết được thể hiện qua sự kiểm tra bằng thực nghiệm và thực tiễn. Ngoài ra, nó còn có thể được chứng minh bằng các tiêu chí logic hợp thành hệ chuẩn riêng do nhận thức khoa học tạo ra nhằm chế định các phương thức chứng minh.

Nhận thức nói chung và nhận thức khoa học nói riêng đều là quá trình phản ánh biện chứng, tích cực, tự giác và sáng tạo thế giới khách quan vào đầu óc của con người. Tuy nhiên, nó không thuần tuý chỉ là sự "dựng lại", trình bày lại những gì thế giới khách quan đã có, vốn có. Hơn thế, nhận thức khoa học luôn gắn với sự sáng tạo, với việc khám phá từ đối tượng (các hiện tượng, quá trình, quy luật, "các điểm nút trong một màng lưới") những tri thức khoa học mới - cái mà nhận thức thông thường không thể đạt được. Nhận thức khoa học hiện đại có thể và cần phải được xem xét với tư cách kết quả của toàn bộ quá trình phát sinh, phát triển của hoạt động tư duy, không chỉ chứa đựng những tri thức đã có trong lịch sử mà chính là từ đó tiếp tục sáng tạo nên các tri thức khoa học mới. Với tinh thần đó, Lênin cho rằng, không nên coi hệ thống lý luận của C.Mác là cái "đã xong xuôi hẳn và bất khả xâm phạm".

Thứ ba, nhận thức khoa học luôn đòi hỏi yêu cầu cao về tính trừu tượng hoá, khái quát hoá và cụ thể hoá.

Quá trình đi từ nhận thức tiền khoa học đến nhận thức khoa học phải thông qua các thao tác tư duy, đặc biệt là sự trừu tượng hoá, khái quát hoá. Khi trừu tượng hoá một vài thuộc tính hay các mối liên hệ trong một loạt khách thể, nhất định sẽ tạo ra điều kiện để khái quát hoá nhằm xác định phức hợp các thuộc tính vào một lớp chung, thể hiện ra như cái chung trong một loạt khách thể riêng. Tuy nhiên, trừu tượng hoá, khái quát hoá không phải là mục đích cuối cùng mà chỉ là những bước đưa chủ thể đến chỗ nhận thức cái cụ thể. Chúng thể hiện một trình độ cao hơn của nhận thức khoa học và nhờ đó, chủ thể nhận thức mới có thể đạt tới quan niệm toàn vẹn, chính xác về bản chất của khách thể nghiên cứu.

Thứ tư, nhận thức khoa học đặt ra yêu cầu cao trong sử dụng ngôn ngữ, phương pháp và phương tiện.

Để nghiên cứu, phản ánh đúng đắn khách thể, nhận thức khoa học không chỉ sử dụng ngôn ngữ tự nhiên (hệ thống ký hiệu âm thanh và sau đó là chữ viết), mà còn phải sử dụng và không ngừng phát triển ngôn ngữ chuyên biệt (là hệ thống ký hiệu bổ trợ được tạo ra bằng cách riêng trên cơ sở của ngôn ngữ tự nhiên được chuyên môn hoá). Ở trình độ lý luận, chủ thể nghiên cứu khách thể một cách gián tiếp thông qua "thực nghiệm tư tưởng", nên tất yếu phải có hệ thống ngôn ngữ khoa học. Hệ thống ngôn ngữ này được xây dựng chặt chẽ, rõ ràng, được sử dụng tương đối nhất quán, có tính chuyên môn hoá cao giúp nhận thức khoa học phản ánh ngày càng chính xác, đầy đủ đối tượng nghiên cứu nhờ vốn từ hiện đại, phong phú, đa dạng cùng với cấu trúc ngữ ngôn khoa học và tinh tế.

Cùng với yêu cầu cao về ngôn ngữ, phương pháp nhận thức đóng vai trò to lớn trong nhận thức khoa học, nếu thiếu nó thì tư duy và khả năng nhận thức của con người không thể phát triển. Tuy nhiên, trong nhận thức khoa học, không có sự tồn tại của một phương pháp “vạn năng" có thể cho phép tiếp cận mọi chân lý. Các phương pháp nhận thức khoa học không những được sử dụng phổ biến, mà còn được "chuyên hoá".

Các phương tiện kỹ thuật có tính chuyên môn hoá sử dụng trong nhận thức khoa học đóng vai trò rất quan trọng, đặc biệt là khi nhận thức ở trình độ kinh nghiệm hoặc trong hoạt động thực nghiệm khoa học. Hệ thống máy móc, trang thiết bị là cầu nối giữa chủ thể và khách thể nhận thức, trực tiếp tác động đến khách thể, giúp quá trình nhận thức khoa học có hiệu quả hơn trong việc khám phá những thuộc tính mới của đối tượng nghiên cứu, kể cả trong điều kiện khó khăn, phức tạp. Xã hội và khoa học càng phát triển, các phương tiện kỹ thuật hiện đại với tư cách những công cụ nhận thức ngày càng tham gia trực tiếp và hỗ trợ đắc lực cho quá trình nghiên cứu và tiếp nhận tri thức khoa học... Tuy nhiên, xét đến cùng, chúng chỉ là những phương tiện làm gia tăng năng lực nhận thức của con người mà không thể thay thế con người trong quá trình nhận thức.

Thứ năm, nhận thức khoa học có một liên hệ chặt chẽ với thực tiễn và thực nghiệm. Nhận thức nói chung và nhận thức khoa học nói riêng luôn có mối liên hệ chặt chẽ, khăng khít với thực tiễn. Trong quan hệ đó, thực tiễn đóng vai trò là cơ sở chủ yếu, trực tiếp nhất của nhận thức, là động lực thúc đẩy sự phát triển của nhận thức, của trí tuệ con người, là tiêu chuẩn để kiểm tra chân lý. Nếu xa rời thực tiễn, không dựa trên cơ sở thực tiễn thì không thể có nhận thức đúng đắn, không thể có lý luận khoa học, và do vậy, hoạt động của con người khó vượt qua giới hạn của sự mù quáng.

Thực nghiệm khoa học là một trong những hình thức cơ bản của hoạt động thực tiễn, một trong các tiêu chuẩn kiểm tra chân lý. Với tư cách là "sự chất vấn đối với tự nhiên", phương pháp thực nghiệm khoa học có vai trò quan trọng đối với nhận thức khoa học, nghiên cứu khách thể bằng cách tác động trực tiếp vào chúng. Căn cứ vào những kết quả mà phương pháp thực nghiệm mang lại, người ta có đủ cơ sở vững chắc để khẳng định (xác nhận) hay bác bỏ (phủ nhận) một kết luận hoặc giả thuyết khoa học. Vì thế, nhận xét cho rằng, kiểu nhận thức khoa học dựa vào lý trí và phương pháp thực nghiệm có khả năng to lớn đối với việc nhận thức và cải tạo thế giới, theo chúng tôi, là hoàn toàn xác đáng.

Có thể nói rằng, cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại đã tạo ra những điều kiện mới và khả năng mới cho sự phát triển của nhận thức khoa học, đồng thời, nó cũng đặt ra cho con người nói chung, mỗi chủ thể nhận thức nói riêng những yêu cầu cao hơn về tri thức, trí tuệ.

Sự tiếp cận một số vấn đề về nhận thức khoa học có ý nghĩa to lớn trong việc phân biệt nhận thức khoa học với nhận thức thông thường, cũng như với các thành phần trong cấu trúc của nó, đồng thời, góp phần ngăn ngừa, khắc phục một số thiếu sót' sai lầm có thể mắc phải trong quá trình nhận thức, như chủ nghĩa kinh nghiệm, nhận thức giản đơn, tư duy giáo điều.

Tiếp cận một số vấn đề về nhận thức khoa học
ChúngTa.com @ Facebook
Thống kê truy cập
Số lượt truy cập: .
Tổng số người truy cập: .
Số người đang trực tuyến: .
.
Sponsor links (Provided by VIEPortal.net - The web cloud services for enterprises)
Thiết kế web, Thiết kế website, Thiết kế website công ty, Dịch vụ thiết kế website, Dịch vụ thiết kế web tối ưu, Giải pháp portal cổng thông tin, Xây dựng website doanh nghiệp, Dịch vụ web bán hàng trực tuyến, Giải pháp thương mại điện tử, Phần mềm dịch vụ web, Phần mềm quản trị tác nghiệp nội bộ công ty,