“Phan Châu Trinh hiện đại một cách lạ lùng!”

07:48 SA @ Thứ Hai - 24 Tháng Ba, 2014

Ngay trong lúc bị thực dân Pháp cai trị, một quốc tang độc nhất vô nhị được nhân dân cả nước đồng loạt tổ chức. Học sinh bãi khóa, tiểu thương bãi thị, 100.000 người Sài Gòn xuống đường đưa tang.

Nhiều học sinh, trí thức bị bắt bớ, giam cầm đã trở thành lãnh tụ cách mạng sau này.

. Thưa ông, năm 1926, cả nước chưa có một chính đảng nào lãnh đạo nhưng vì sao lễ tang cụ Phan Châu Trinh lại được tổ chức đồng loạt trên cả nước, giới học sinh đồng loạt bãi khóa?

+ Nhà văn Nguyên Ngọc: Đám tang Phan Châu Trinh năm 1926 quả là một sự kiện vĩ đại. Tại Sài Gòn, 100.000 người đã xuống đường đi đưa tang nhà chí sĩ, trong khi dân số ba TP Sài Gòn, Gia Định, Chợ Lớn lúc bấy giờ cộng lại chỉ xấp xỉ 300.000 người. Ngoài nhân dân tại chỗ, hầu hết các tỉnh trong cả nước đều cử đại biểu về dự đám tang, sau đó trở về báo cáo lại với đồng bào và tổ chức lễ truy điệu tại địa phương. Thật sự đã có một quốc tang lớn, càng lớn và sâu sắc là gần như hoàn toàn do nhân dân tự đứng lên tổ chức, lại dưới ách kìm kẹp ráo riết của kẻ thù. Hẳn hầu như là độc nhất trong lịch sử nước ta. Đương nhiên cả cuộc đời hy sinh chiến đấu vì dân tộc, ý chí kiên cường, bất khuất của ông đã khiến ông chinh phục được lòng ái mộ của toàn dân. Nhưng không chỉ có thế, sự vĩ đại của Phan Châu Trinh còn chủ yếu nằm ở một phương diện khác có thể còn quan trọng hơn: trong tất cả nhân vật cùng thời, ông là người đã có tầm nhìn sớm, sâu và xa hơn cả, để có thể đặt vấn đề cứu nước trên một bình diện hoàn toàn mới, bình diện phát triển dân tộc trong điều kiện thế giới đã khác với quá khứ một cách cơ bản.

. Giá trị nào của nhà chí sĩ này đã hấp dẫn người Việt thời ấy đến như vậy?

+ Nhà văn Nguyên Ngọc: Nghiên cứu cuộc đời hoạt động của Phan Châu Trinh, tôi nghĩ có thể người cùng thời cũng chưa hoàn toàn hiểu hết tư tưởng của ông và từ đó cả chủ trương của ông - đó cũng là một bi kịch trong đời ông và có thể cũng là bi kịch của dân tộc - nhưng ít nhiều họ cũng đã cảm nhận ra dù chưa thật rõ rệt cái mới đó. Một chân trời mới, khác do ông chỉ ra một cách quyết liệt với một sự tự tin khổng lồ đã hiện ra trước dân tộc đang trằn trọc tìm đường. Tôi nghĩ đó chính là sức hấp dẫn đặc biệt của Phan Châu Trinh.


Lễ tang cụ Phan Châu Trinh

Tôi muốn nói điều này: Phan Châu Trinh hiện đại một cách lạ lùng!

Hồi ấy, trong cuộc truy điệu Phan Châu Trinh ở Nam Định đã có một câu đối lớn, về sau nổi tiếng trong cả nước:

Truy điệu Tây Hồ nhật
Hoán cải quốc dân hồn.
Hoán cải nghĩa là thay đổi.

Nhân dân cả nước đã dành cho Phan Châu Trinh một đám tang vĩ đại, xứng đáng với người đã đánh thức tư tưởng và ý chí của nhân dân về một cuộc thay đổi căn bản hồn dân tộc để có thể sống còn và phát triển cùng nhân loại năm châu trong thời đại mới..

. Ông có thể nói rõ hơn về sự thay đổi căn bản này?

+ Nhà văn Nguyên Ngọc: Như chúng ta đều biết, đầu thế kỷ XX, sau thất bại và tan rã của phong trào Cần Vương là một cuộc khủng hoảng, bế tắc vô cùng nghiêm trọng về đường lối cứu nước. Vấn đề đầu tiên lúc bấy giờ là tìm ra đúng nguyên nhân đã đưa đến mất nước, dân tộc sa vào vòng nô lệ thảm khốc. Phan Châu Trinh là người đầu tiên đã đi tìm và đã tìm ra nguyên nhân ấy trong văn hóa, trong sự thua kém tai hại về văn hóa của chúng ta trước đối thủ mới, mà là thua kém cả một thời đại. Như vậy, trong khi những nhân vật yêu nước lớn nhất của thời đó chỉ thấy việc đánh đuổi Pháp, khôi phục độc lập về lãnh thổ, hệt như tổ tiên ta suốt ngàn năm trước đã đánh ngoại xâm Trung Hoa, thì Phan Châu Trinh đã nhận ra một vấn đề phức tạp hơn và cao hơn, cơ bản hơn nhiều: vấn đề cấp bách khai hóa dân tộc, hiện đại hóa đất nước, đuổi kịp, ngang bằng với đối thủ về tính thời đại, trên cơ sở đó độc lập mới có ý nghĩa và mới có thể bền vững. Nói cách khác, ông đã nhận ra rằng khi đối mặt với phương Tây là ta đã phải đối mặt với cái mà ngày nay ta gọi là “toàn cầu hóa”, cuộc toàn cầu hóa lần thứ nhất có thể gọi như vậy, mà ta nhất thiết phải sống, tồn tại hay tiêu vong trong đó. Cần hiểu khẩu hiệu nổi tiếng của ông “Khai dân trí, Chấn dân khí, Hậu dân sinh” trong ý nghĩa đó.

. Trong hoàn cảnh đất nước đã độc lập, tự chủ hiện nay, mục tiêu dân trí, dân khí, dân sinh của cụ Phan có còn ý nghĩa thực tiễn không, thưa ông?

+ Nhà văn Nguyên Ngọc: Do những éo le của lịch sử, chương trình sáng suốt của Phan Châu Trinh đã bị dở dang. Độc lập dân tộc đã được giành lại bằng con đường khác. Thành tựu đó là vô cùng to lớn. Tuy nhiên, những nan đề của dân tộc mà Phan Châu Trinh đã thức nhận và đặt ra trước sự phát triển để tồn tại bền vững của dân tộc thì vẫn còn nguyên đấy. Những nan đề ấy, như ai cũng có thể thấy, đang hiện ra nóng bỏng và bức xúc hằng ngày hiện nay. Nhiệm vụ khai dân trí hoàn toàn còn nguyên ý nghĩa thực tiễn, thậm chí ngày nay còn cấp bách hơn, trước cuộc toàn cầu hóa mới đầy thách thức. Nói nôm na chúng ta đã có độc lập nhưng chúng ta cũng hoàn toàn còn nguy cơ là một dân tộc lạc hậu giữa thế giới đang phát triển như vũ bão.

. Giải thưởng văn hóa Phan Châu Trinh là một trong rất ít giải thưởng của Việt Nam xét trao cho cả nhà văn hóa, khoa học nước ngoài, ý nghĩa của việc trao giải này là gì?

+ Nhà văn Nguyên Ngọc: Giải thưởng văn hóa Phan Châu Trinh mong muốn góp phần tích cực của mình, từ tất cả góc độ có thể, phát huy tất cả tâm lực của mọi người, huy động tất cả nguồn lực có thể huy động được cho công cuộc khai sáng mà vị tiền bối anh minh của chúng ta đã khởi xướng và trao lại cho các thế hệ người Việt Nam hôm nay và ngày mai.

. Xin cảm ơn ông.

Nhiều hoạt động kỷ niệm 85 năm ngày mất cụ Phan Châu Trinh

Chiều 24-3, tại khách sạn Rex sẽ diễn ra lễ trao giải thưởng văn hóa Phan Châu Trinh 2010 tập trung vào bốn lĩnh vực: giáo dục, nghiên cứu, dịch thuật và Việt Nam học. Hôm qua, ngày 22-3: Tọa đàm về giáo dục và cơ chế thị trường với sự tham gia của bà Nguyễn Thị Bình, nguyên Phó Chủ tịch nước, Chủ tịch quỹ giải thưởng này và là cháu ngoại nhà chí sĩ Phan Châu Trinh. Hôm nay, ngày 23-3: Hội thảo 85 năm ngày mất Phan Châu Trinh diễn ra tại ĐH Hoa Sen với hai diễn giả chính là nhà văn Nguyên Ngọc - Chủ tịch Hội đồng khoa học giải thưởng Phan Châu Trinh và Tiến sĩ Bùi Trân Phượng.

Về lễ tang cụ Phan Châu Trinh

Đúng 6 giờ sáng 4-4-1926, có khoảng 60.000-100.000 người tụ tập hai bên đường Pellerin, đi nối theo suốt đám tang. Suốt lộ trình đám tang đi qua, từ chợ Bến Thành tới Tân Sơn Nhứt, hai bên đường có nhiều quán nước dựng lên do dân chúng tự động, bưng nước giải khát cho người đưa đám. Họ tặng không nước trà, nước dừa, nước đá, nước chanh. Tại khu vực nghĩa trang có khoảng 200 biểu ngữ, bích chương, viết bằng ba thứ tiếng Hán, Nôm và Quốc ngữ treo la liệt, cũng như suốt lộ trình. Nội dung các biểu ngữ là của các chính khách, nhân sĩ và đoàn thể dân chúng ca ngợi nhà ái quốc vĩ đại Phan Châu Trinh. Nội dung các câu đối, biểu ngữ, lời chia buồn, xuất hiện nhiều từ ngữ mới như “độc lập, tự do”, “đoàn kết, dũng cảm”, “tranh đấu, giải phóng”... như một thứ tuyên ngôn phát xuất từ đáy lòng của mỗi người dân.Từ Bắc tới Nam, có ít nhứt 40 tỉnh và địa phương đã tổ chức lễ tang và gởi ai điếu, cầu nguyện đến ban tổ chức ở Sài Gòn.

Tại Phnom Penh, các Việt kiều cũng đã tổ chức lễ truy điệu cụ Phan một cách trọng thể. Ngoài ra, học sinh các trường lớn ở Quy Nhơn, Mỹ Tho, Vinh, Hà Nội... đều có công khai hoặc lén lút tổ chức lễ tang vì nhà cầm quyền ngăn cấm. Hình thức chung của tang lễ khắp nơi là đóng cửa các tiệm buôn, mang băng tang, tập họp diễu hành im lặng qua các đường phố với cờ và biểu ngữ để đến một ngôi đình chùa, rạp hát, hoặc một miếng đất trống, nơi tổ chức hành lễ....

Sau lễ tang, một số học sinh, công chức, giáo viên liên hệ bị bắt, bị giam và đuổi khỏi trường, sở làm. Một số lớn trong đó đã theo hoạt động bí mật chống Pháp từ sau lễ quốc tang này.

(Tổng hợp từ Internet)

Cập nhật lúc:

Nội dung liên quan

  • Phan Châu Trinh và lòng tin vào sức mạnh của tri thức văn hóa

    17/03/2016Nguyên NgọcNgày 24/3 vừa qua, chúng ta có một kỷ niệm lớn: 80 năm ngày mất của Phan Châu Trinh và sau đó mấy hôm, ngày 4/4 kỷ niệm 80 năm đám tang vĩ đại của ông mà Nguyễn Ái Quốc trong báo cáo gửi Quốc tế cộng sản hồi đó đã viết: “trong lịch sử người An nam chưa hề được chứng kiến một sự kiện to lớn như vậy bao giờ”...
  • Phan Châu Trinh và sự thức tỉnh dân tộc thế kỷ XX

    03/11/2015Đỗ Hòa HớiVề Phan Châu Trinh, trước đây đã có nhiều người nghiên cứu, nhất là về vai trò, vị trí của ông đối với phong trào cách mạng đầu thế kỷ. Tuy nhiên, do phương pháp, trình độ nhận thức, cững như do hạn chế về tư liệu mà sự đánh giá về ông cũng có nhiều điểm chưa thỏa đáng. Vấn đề Phan Châu Trinh trong điều kiện cho phép hiện nay đặt ra trước các nhà nghiên cứu nhiều khía cạnh mới mẻ. Trong bài viết này tác giả cố gắng tìm hiểu những đóng góp của ông vào sự thức tỉnh dân tộc đầu thế kỷ XX như là một thử nghiệm, một sự lựa chọn con đường phát triển cho dân tộc...
  • Tư tưởng canh tân sáng tạo nền văn hóa Việt Nam đầu thế kỷ XX của chí sĩ Phan Châu Trinh

    26/09/2014Đỗ Hòa HớiVới sự nghiệp đổi mới, vấn đề giữ gìn bản sắc văn hóa và hiện đại hóa văn hóa dân tộc đang thu hút sự quan tâm của nhiều người. Qua tìm hiểu chí sĩ Phan Châu Trinh, chúng tôi thấy ông là một tấm gương mạnh dạn canh tân và sáng tạo nền văn hóa dân tộc vào thời điểm đầu thế kỷ XX.
  • Ý nghĩa lịch sử của tư tưởng dân chủ của Phan Châu Trinh

    07/06/2014Nguyễn Đức SựSự thực, chủ nghĩa cải lương của Phan Châu Trinh là một hiện tượng nổi bật trong xã hội Việt nam vào những thập kỷ đầu của thế kỷ XX. Nó chứng tỏ Phan Châu Trinh rất quan tâm đến sự tiến bộ và tương lai của nước nhà. Chính vì vậy mà ông muốn cải tạo xã hội Việt Nam lúc đương thời theo con đường cải lương...
  • Cương lĩnh chính trị của Phan Châu Trinh

    20/03/2014Mai Thái LĩnhMột số nhà nghiên cứu hiện nay tìm cách giải thích tư tưởng của ông theo chiều hướng “cải lương”: chỉ đánh giá cao ông như một nhà giáo dục, nhà văn hóa lớn (thậm chí một nhà cách mạng văn hóa) mà vô tình hay cố ý bỏ quên vai trò của Phan Châu Trinh với tư cách là một nhà hoạt động chính trị...
  • Diễn từ tại lễ trao giải thưởng Văn hóa Phan Châu Trinh

    27/03/2010Dịch giả Phạm Vĩnh CưTrong sáng tác của Soloviev và của nhiều nhà tư tưởng Âu – Mỹ lỗi lạc khác, có thể tìm thấy nhiều chỉ dẫn và gợi mở quý báu cho sự phát triển cá nhân, cho sự điều hành quan hệ, giải quyết những mâu thuẫn giữa cá nhân và xã hội, chính vì thế mà việc dịch thuật và quảng bá những trước tác của họ rất đáng được xã hội và nhà nước Việt Nam cổ lệ và trợ giúp, vì lợi ích trước mắt và lâu dài của đất nước và dân tộc.
  • Ảnh hưởng của “Tân thư” trong tư tưởng Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh

    17/07/2006PGS. PTS. Lê Sĩ ThắngĐối với các nhà nho Việt Nam yêu nước hồi đầu thế kỷ - những người đã từng bị Nho giáo bưng tai bịt mắt, đã thấy được ở một chừng mực nào đó sự lạc hậu của nhà trường Nho giáo và đang khao khát giải thích nhiều vấn đề có liên quan đến sự nghiệp giải phóng dân tộc, thì “Tân thư" đã có sức hút mãnh liệt...
  • xem toàn bộ

Nội dung khác