Buôn sách, bán sách và tình yêu văn học

10:02 CH @ Thứ Hai - 25 Tháng Bảy, 2016

Quãng 20 năm trước, khi nhiều trẻ em ở Việt Nam háo hức mong sớm tới đầu tuần để đọc tập Doremon, Animorphs, Harry Potter,… mới phát hành thì có thể coi từ đó ở Việt Nam, sách văn học tồn tại với tư cách hàng hóa đã bước đầu định hình...

Nhưng ngay từ đầu, trong bối cảnh nền kinh tế thị trường ít nhiều có tính hoang dã, việc xuất bản Doremon vi phạm bản quyền đã đưa tới cảnh báo về việc phải tuân thủ luật chơi của quá trình xuất bản, phát hành vốn khá bình ổn thời bao cấp, nay sang thời kỳ mới với tính chất, yêu cầu mới. Tuy nhiên sau vài chục năm, trong khi văn học nước nhà như có xu hướng nói một cách lạc quan là “đi ngang”, thì xuất bản, phát hành sách văn học vẫn chưa cho thấy xu thế phát triển theo hướng văn minh, mà đôi khi còn bộc lộ cả một số tiêu cực?

Dẫu đăng đàn để nói về tình yêu tha thiết với văn học, dẫu hễ có cơ hội là bày tỏ tấm lòng chia sẻ với nhà văn thì xét đến cùng, ông bà chủ công ty, nhà sách vẫn là các doanh nhân, hàng hóa họ kinh doanh là sách, vốn họ bỏ ra là tiền túi. Chắc chắn yêu văn học đến mức nào họ cũng không bao giờ để tiền nhà “đội nón ra đi”. Với họ, vốn và lợi nhuận chi phối mọi tính toán và kế hoạch. Trong kinh doanh, nếu vốn là yếu tố hàng đầu thì trong kinh doanh sách, vốn còn quan trọng hơn nhiều. Không phải túi tiền cá nhân nào cũng có đủ trường lực, đủ kiên nhẫn chịu đựng cảnh các cuốn sách ế ẩm, nằm ì trong các cửa hàng. Sách ế là vốn đọng, khó hoặc không thể thu hồi, kinh doanh thất bại là tất yếu. Một trong những biểu hiện cụ thể của mục đích sớm thu hồi vốn trong kinh doanh sách văn học là tình trạng đội giá. Về nguyên tắc, giá thành mỗi cuốn sách thường được cấu thành bởi các yếu tố: giá giấy + giá công in + chi phí bìa + chi phí quản lý + nhuận bút,… Song hiện tượng ngay sau khi phát hành sách được bán giảm chiết khấu ít nhất 15%, có cuốn chỉ ít ngày sau khi phát hành giảm chiết khấu tới hơn 30%, thậm chí bán hạ giá chỉ vài ba nghìn đồng đã trở thành vấn đề làm cho báo chí hồ nghi, bạn đọc ta thán, nhưng có lẽ lại là việc bình thường với người kinh doanh sách! Có thể giải thích tình trạng đội giá sách văn học từ các nguyên nhân như chi phí phát hành, chi phí vận chuyển, mỗi đầu sách in được một hai nghìn bản,… tuy nhiên rốt cuộc thì bản chất vấn đề là người kinh doanh sách tìm mọi cách sớm thu hồi vốn, và cái giá sách “trên trời” không phải vì văn học, không phải vì bạn đọc mà vì sự thịnh suy túi tiền của chính người kinh doanh. Để rồi cuối cùng, người nai lưng chịu cái giá vô lý đó là bạn đọc.

Xuất bản và phát hành sách văn học ra thị trường là để khẳng định giá trị sử dụng. Mà trong kinh tế thị trường, khẳng định giá trị sử dụng luôn gắn với hoạt động quảng bá tính hữu ích, công dụng của hàng hóa, để từ đó chứng minh hàng hóa có thể thỏa mãn, đáp ứng nhu cầu nào đó của xã hội, con người. Với tác phẩm văn học cũng vậy, để khẳng định giá trị sử dụng, nơi xuất bản và phát hành cố gắng tìm cách quảng bá để bán được sách. Cùng với việc làm những bìa sách bắt mắt, đặt tên các cuốn sách có vẻ giật gân, bìa 4 và bìa gấp đầy lời khen của các cây bút nổi tiếng, phải nói là hơn mười năm qua, khá nhiều cách thức quảng bá sách đã ra đời. Cách thức phổ biến nhất là tổ chức ra sách, tọa đàm với sự tham dự của tác giả, vài ba nhà phê bình, vài nhà văn nổi tiếng, phóng viên và bạn đọc chí cốt. Các buổi ra sách, tọa đàm thường để lại ấn tượng mọi người tụ họp chủ yếu để ca ngợi, có cuốn được khen tuyệt hảo như không tỳ vết, nếu ai chê bai sẽ dễ bị coi là không hiểu tác giả, không biết đọc tác phẩm, thậm chí nói ngược, ghen ăn tức ở! Sau buổi ra mắt, tọa đàm lập tức trên báo chí la liệt bài giới thiệu na ná nhau, vì chủ yếu mông má thông cáo báo chí, hoặc bài của nhà phê bình nổi tiếng phát tại buổi ra sách, tọa đàm. Không biết vai trò của nơi chịu trách nhiệm xuất bản, phát hành như thế nào nhưng có hiện tượng lạ là sau khi một số cuốn sách phát hành là một “chiến dịch” ca ngợi được tiến hành trên báo chí, với tiếng nói của một số nhà phê bình, nhà văn để không chỉ chứng minh tuyệt tác đã xuất hiện mà đôi khi kèm theo dự báo cuốn sách sẽ đạt giải này, giải kia. Một sự kiện khiến ngờ ngợ là mấy năm trước, một nhà phê bình bức xúc lên tiếng vì bài đọc sách của mình được công bố dưới tên người khác, mà bài này là gửi công ty sách B. Và vị đại diện công ty sách B trả lời đại ý: bài đọc sách viết theo đặt hàng của công ty, thanh toán tiền đầy đủ, công ty toàn quyền sử dụng, nhà phê bình không còn bản quyền. Như vậy, thực chất là nhà phê bình đã bán bài đọc sách theo đúng nghĩa đen? Còn phải nhắc tới loại bài báo đưa tin cuốn sách vừa xuất bản mà đến phố Đinh Lễ (Hà Nội) tìm mua không được; có người hớn hở bê chồng sách khỏi cửa hàng! Cách nữa là cố tình phạm luật. Nghĩa là: chưa hết hạn lưu chiểu 10 ngày đã phát hành, khi cơ quan chức năng đình chỉ là làm ầm ĩ cuốn sách “bị cấm”, bạn đọc cứ thế mà tin theo, nô nức tìm mua! Nhìn chung, nếu chỉ tin vào thông tin trên báo chí, nhiều khi ngay cả nhà nghiên cứu, phê bình còn có thể bị “lừa”!

Để làm ra giá trị sử dụng, một số người hoạt động trong lĩnh vực xuất bản, phát hành cũng tham gia vào quá trình quảng bá ra thị trường. Họ xuất hiện trên báo chí để ca ngợi cuốn sách do chính họ thực hiện. Họ cũng tham gia bình luận, bày tỏ lòng yêu sách, bày tỏ mong muốn đóng góp vào sự phát triển văn học của nước nhà. Mỗi lần đọc hay nghe họ nói, tôi lại tự hỏi: Nếu lợi nhuận giảm, vốn khó thu hồi thì tình yêu, mong muốn của họ có suy giảm theo? Bên cạnh đó, sự tham gia tích cực bất chấp hay dở của một số nhà phê bình cũng là điều nên bàn. Với một số người, tôi có cảm giác họ đánh cược uy tín vào việc làm tăng giá trị của cuốn sách nào đó bằng việc gán cho một số giá trị “ảo”. Và có một trường hợp tuy không quan hệ văn học Việt Nam, nhưng đến nay tôi vẫn băn khoăn, đó là hơn mười năm trước cái gọi “cơn bão Linglei đổ bộ vào Việt Nam”, tác phẩm của Vệ Tuệ, Miên Miên, Xuân Thụ,… vừa xuất bản là có nhà phê bình lập tức nhập cuộc ca ngợi hết lời. Nhưng đến năm 2016 này, khi không còn ai nhắc đến Linglei nữa, thử hỏi mấy nhà phê bình nọ có tự kiểm tra việc làm của mình?

Sau mấy chục năm phát triển kinh tế thị trường, thực tế đang bày trước mắt chúng ta không chỉ nét ưu việt nổi trội mà còn là một số biến dạng tiêu cực nhiều hơn tích cực. Không ít người đã và đang hiểu kinh tế thị trường là cơ hội trục lợi, và họ trục lợi bằng mọi giá với chụp giật, mánh mung, lừa đảo, tùy tiện, thậm chí bất chấp nhân tính,… Dù không muốn thì hiện tượng này cũng đã ảnh hưởng tới thị trường văn học. Ai đó không sai khi coi kinh tế thị trường là cuộc sàng lọc mà qua đó chỉ nhà văn thực tài mới có thể tồn tại. Nhưng từ lối tiếp cận và quan niệm méo mó về kinh tế thị trường tất cả vì lợi nhuận, mà cuộc sàng lọc như đã biến thành nơi lựa chọn những gì bán được, bán chạy, bán đắt,… bất kể “vàng” hay “rác”. Về tình trạng này, nên tham khảo điều một nhà phê bình, dịch giả viết trên blog cá nhân: “Tôi là một editor, nghĩa vụ của tôi là xem các bản thảo gửi đến. Tôi đã từ chối vô số bản thảo (tôi không đứng về phe phá rừng) kể cả những bản thảo từ những người nghĩ rằng một khi họ là bạn tôi thì tôi sẽ phải in sách của họ, tôi đã nói với không ít người là thôi, đừng viết nữa, trong đó một số, sau cơn tức tối ban đầu, hiểu là tôi đúng. Một số người khác thì không hiểu; nhưng trời mới hiểu nổi tại sao họ lại không hiểu”!

Giá trị tác phẩm văn học không thể ra đời từ sự hời hợt, cảm tính, thiếu tri thức và sự trải nghiệm, càng không thể ra đời khi tác giả bị cuốn theo thị hiếu thời thượng. Một nền văn học mà ở đó nhà văn chủ yếu chạy theo, chiều theo thị hiếu của người đọc sẽ chỉ là nền văn học của lễ hội, không phải nền văn học của cuộc sống. Bởi lễ hội qua rồi thì cờ quạt, trống phách lại cất vào kho, chờ tới hội sau, còn khách thập phương thì lại lục tục kéo nhau tìm đến hội khác. Chạy theo, chiều theo thị hiếu có thể đem lại lợi ích vật chất nhất định, nổi tiếng nhất thời cho nhà văn, nhưng khó sản sinh ra giá trị lớn. Tôi hình dung viết văn chạy theo, chiều theo thị hiếu giống như sau khi có mỳ ăn liền, người ta còn chế phở bò ăn liền, phở gà ăn liền, bún riêu ăn liền, bánh đa cua ăn liền,… nhưng suy cho cùng đó là đồ ăn nhanh (fastfood), như gói xôi, túi mỳ vằn thắn, hộp pizza mua và mang đi (grab and go) giải quyết bữa ăn tức thời, không thể thay thế cho bữa ăn chính và chắc chắn không ai cả đời chỉ xơi mỳ ăn liền, phở ăn liền, bún ăn liền. Với doanh nhân kinh doanh sách, dù thừa nhận đến hiện tại thiếu họ vẫn chưa có phương cách khả dĩ đưa tác phẩm đến người đọc, tôi vẫn miễn cưỡng tự thuyết phục mình đó là những người vì yêu văn học mà đã xả thân cho văn học. Không phải hễ kinh doanh văn hóa phẩm, sách văn học là nghiễm nhiên trở thành người yêu văn hóa, yêu văn học. Để được thừa nhận là người yêu văn hóa, yêu văn học đâu có dễ, xã hội đánh giá tình yêu ấy qua việc làm, chứ không qua lời nói. Vì không thể coi là người yêu văn hóa, yêu văn học khi in ấn, phát hành mấy cuốn sách bậy bạ, nhảm nhí; không từ thủ đoạn nào, kể cả đánh lừa người đọc, để bán được sách. Nếu là doanh nhân chân chính, hãy coi tác phẩm văn học là hàng hóa đặc biệt, hãy góp phần tăng giá trị sử dụng bằng cách đem các tác phẩm văn học có giá trị đến với bạn đọc, thế là tốt lắm rồi!

NH - 7/2016

Cập nhật lúc:

Nội dung liên quan

  • Cần đọc cả sách văn học và khoa học

    29/10/2019Việt HàNhà vật lý thiên văn nổi tiếng cho rằng sách văn học giúp ta hiểu con người còn sách thiên văn giúp ta hiểu vũ trụ, nên cần đọc cả hai...
  • Nếu chỉ có sách giải trí, văn học đi vào con đường tự sát

    19/07/2018Nhà phê bình Nguyễn HòaĐể viết sách giải trí, yếu tố kỹ thuật là yếu tố hạng hai và ý tưởng là một thứ xa xỉ. Một người chỉ viết như thế, sẽ khó trở thành nhà văn. Một nền văn học chỉ có tác phẩm như thế, sẽ là một nền văn học đang đi trên con đường tự sát…
  • Dấu ấn phương tây trong văn học Việt Nam hiện đại - vài nhận xét tổng quan*

    05/05/2016Nguyễn Văn DânKhảo sát những dấu ấn của văn học nước ngoài trong một nền văn học dân tộc là một trong những đề tài của văn học so sánh ứng dụng. Trong bài này, chúng tôi chỉ khảo sát những dấu ấn của văn học phương Tây trong văn học Việt Nam hiện đại và đánh giá ý nghĩa của chúng dưới góc độ văn học so sánh, chứ chúng tôi hoàn toàn không có ý nói rằng văn học Việt Nam chỉ là những dấu ấn của phương Tây.
  • Văn học và tác dụng chiều sâu trong việc xây dựng nhân cách văn hóa con người

    16/03/2016Hoàng Ngọc HiếnTrước khi bàn về tác dụng chiều sâu của văn học trong xây dựng nhân cách văn hoá, tôi muốn nêu mấy suy nghĩ về vị thế của văn học đương cố cơ bị nghiêng ngả và có chiều sút kém trong đời sống văn hoá hiện đại. Văn học trước hết là sách, là hình ảnh ngôn từ, là ngôn từ mực đen trên giấy trắng. Mấy thập kỉ nay, văn học phải cạnh tranh với một đối thủ ghê gớm mà sự lớn mạnh ngày càng hùng hậu, càng tăng sức áp đảo: đó là truyền hình...
  • Ao làng và Nobel Văn học

    08/10/2015Nguyễn Vĩnh NguyênÔng (bà) ấy là ai? Ông (bà) ấy đã đến Việt Nam hay chưa? Có cuốn nào của ông (bà) ấy đã được dịch sang tiếng Việt? Người trong giới viết lách và độc giả quan tâm thời sự văn chương ở Việt Nam vẫn thường hỏi nhau như vậy mỗi lần viện hàn lâm Thuỵ Điển công bố một tên tuổi đoạt giải Nobel Văn học...
  • Xuất bản sách khoa học thiếu niên: Vạn dặm gian nan

    05/11/2014Đỗ Hoàng SơnỞ nước ta, sách phổ biến khoa học, mở mang kiến thức cho thiếu niên (10-15 tuổi) đang rất trống vắng...
  • Tình dục trong văn học Việt dưới cách nhìn của đạo lý hồn nhiên và của đạo lý học thuyết

    10/10/2014Nguyễn Hữu LêTình dục với tư cách là đối tượng thưởng ngoạn trong văn học Việt thường được sàng lọc qua các thang bậc giá trị đạo lý hoặc triết lý. Rất hiếm trường hợp tình dục thuần tuý lọt được vào trong "khuôn viên" làng văn...
  • Tại sao văn học Việt Nam không có tác phẩm đỉnh cao?

    25/04/2014Hiền Hương thực hiệnNhân dịp đầu năm mới Giáp Ngọ- 2014, phóng viên Dân trí có cuộc trò chuyện với nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ (chị cũng tuổi Bính Ngọ) về đời sống văn học Việt Nam đương đại, về cả nỗi cô độc của người nghệ sỹ, của chính nhà văn- Nguyễn Thị Thu Huệ.
  • "Văn học Việt Nam đang phải trả giá"

    23/09/2013Nguyễn Trâm Anh (Thực hiện)Ngô Bảo Châu được giải Fields thì bạn có nghĩ rằng toán học Việt Nam có thành tựu hay không? Giả sử như văn học Việt Nam, anh Nguyễn Huy Thiệp được giải Nobel thì bạn cảm thấy như thế nào? Theo tôi, giải thưởng không có nhiều ý nghĩa. Giải Nobel văn học chỉ trao cho tác phẩm, tác giả chứ không phải là thước đo để đánh giá một nền văn học. Vì thế tôi nghĩ có đoạt giải Nobel hay không cũng không phản ánh đúng thực chất của nền văn học Việt Nam.
  • Khuynh hướng tính dục trong sáng tác văn học gần đây

    14/07/2013Nguyễn Đình Tú...tôi nhận thấy văn trẻ vài năm trở lại đây nổi bật lên ba khuynh hướng sau: Thứ nhất, Lạ hóa, được hiểu là trong tác phẩm có các yếu tố kỳ ảo, hoang đường, lạ, phi lý, dị biệt…; Thứ hai, Tính dục, là các yếu tố sex được sử dụng khá đậm nét trong tác phẩm; Thứ ba, Bình dân hóa, thuộc về khuynh hướng này, xin được hiểu là những tác phẩm đề cao giá trị giải trí”...
  • Toàn cầu hoá và chuyện thịnh suy của môn văn học

    31/01/2006Ngô Tự LậpCó người thích học văn, nhưng cũng có không ít người coi học văn là một cực hình, hoặc một cách lãng phí thời gian. Cũng có người thích đọc văn, nhưng ghét học văn. Thế nhưng ở bất kỳ nước nào trên thế giới môn văn cũng là một trong những môn quan trọng nhất. Lý do nào khiến môn văn được ưu ái như vậy?
  • Phát hành sách tư nhân thao túng thị trường xuất bản

    09/10/2003Theo ông Phan Khắc Hải, chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam, lượng sách bán ra từ hệ thống phát hành sách tư nhân lên đến trên 10 triệu bản/ năm, chiếm hơn 2/3 đầu sách ấn bản trên toàn quốc hiện nay. Trong đó, nhiều đơn vị đã cho in số lượng sách lớn gấp 5-10 lần số được ghi trong giấy phép xuất bản...
  • xem toàn bộ

Nội dung khác