Chấn hưng văn hóa mang tới niềm hy vọng

Trọng tài viên Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC)
11:03 SA @ Thứ Bảy - 19 Tháng Hai, 2022

Tôi đã theo dõi khá kỹ Hội nghị văn hóa toàn quốc lần thứ ba vào tháng 11-2021 với các phát biểu và thông điệp ở đó và trong lòng dấy lên một niềm hy vọng.

Từ Đổi mới kinh tế lần 1, chúng ta đã nói tới Đổi mới tiếp tục lần 2 và lần 3 để đạt được thành tích đáng tự hào là quy mô nền kinh tế tăng gấp 10 lần. Cải cách thể chế tập trung vào bộ máy và thủ tục hành chính cũng đã mang đến kết quả là sự hài lòng ngày càng được ghi nhận của cả người dân và doanh nghiệp.

Tuy nhiên, đại dịch Covid-19 toàn cầu đã đổ bộ vào đất nước như một cơn bão lớn để làm lộ ra khá nhiều điểm yếu không thể xem nhẹ, từ quản trị quốc gia đến sự bấp bênh của một nền kinh tế quốc dân phụ thuộc vào chuỗi cung ứng, vốn nước ngoài và nguồn lao động thôn quê, và trên tất cả là các vấn nạn tham nhũng, tiêu cực vẫn còn tiếp diễn nghiêm trọng.

Trong bối cảnh đó, để ước mơ về Việt Nam hùng cường như nỗi khắc khoải bao năm của cả một dân tộc từng chịu biết bao đau thương sẽ thành hiện thực, điều gì buộc phải và còn có thể làm? Đó phải chăng chính là chấn hưng văn hóa?

Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng đã nhấn mạnh một tiêu chí và cũng là chân lý: Văn hóa còn là dân tộc còn. Nói ở tầm ấy, văn hóa không chỉ là các dấu hiệu về những giá trị tốt đẹp được kết tinh thành bản sắc. Mà hơn thế, văn hóa là tất cả, là lối nghĩ, lối sống, cách hành động và ứng xử của mỗi con người là cá nhân, từng cộng đồng và cả dân tộc. Vậy, chấn hưng văn hóa chính là sự thay đổi mang tính căn bản và gốc rễ, sẽ mang tới niềm hy vọng lớn về một Tổ quốc không chỉ giàu mạnh mà còn công bằng, dân chủ, văn minh trong tương lai.

Nhưng vì vậy, chấn hưng văn hóa, tức thay đổi và phát triển nó, cũng sẽ là khó nhất. Cho nên từ các thông điệp của Hội nghị văn hóa toàn quốc, càng và càng nhiều hơn các câu hỏi được đặt ra: Chúng ta bắt đầu từ đâu, phải làm gì và như thế nào?

Những ngày cuối năm, tôi để ý một cuộc tranh luận rất lành mạnh và bổ ích trên các diễn đàn của trí thức nước nhà về câu chuyện giáo dục. Câu hỏi và đề xuất của Giáo sư Trần Ngọc Thêm đưa ra: nên chăng hãy bỏ đi khẩu hiệu “Tiên học lễ, hậu học săn” trong các nhà trường, đã gặt hái được cả sự vỗ tay tán thưởng lẫn nhiều “gạch đá”. Rất nhiều ý kiến, tiếc rằng, chỉ xoay quanh chuyện chữ nghĩa mà không đặt chủ đề vào một bối cảnh lớn hơn và cần bàn luận nghiêm túc là chấn hưng văn hóa. Văn hóa vốn là căn bản và gốc rễ của nhân cách thì tại sao không bắt đầu từ giáo dục? Nền giáo dục nước ta đã loay hoay quá lâu với các câu hỏi sơ khai về mục tiêu và triết lý dạy và học mà không thể đi đến hồi kết. Vậy thì hãy trở lại đi bước đơn giản hơn bằng chính khẩu hiệu này.

Tôi thuộc nhóm những người ủng hộ ý tưởng của Giáo sư Trần Ngọc Thêm với cách lý giải riêng của mình. Ai cũng hiểu về bản chất, “Lễ” đi sâu là sự phục tùng và tuân thủ, còn “Văn” mở rộng bao gồm kiến thức và tri thức. Tư tưởng này của Khổng Tử đã phát huy tác dụng của nó qua hàng ngàn năm, tạo nên các trật tự thể chế và xã hội ổn định, từ bộ máy nhà nước đến từng tế bào gia đình. Đi qua giáo dục với phương châm ấy, mỗi con người cá nhân sẽ trở thành gì nếu không phải là người tốt , người giỏi, người tài nhưng trong giới hạn biết tuân thủ và phục tùng những gì đã được sắp đặt, cho dù phẩm chất này là quan trọng và không thể thiếu. Chữ “Lễ”, do đó, không sai nhưng cái sai là đặt nó lên hàng đầu. Có người biện hộ rằng học Lễ là học làm người, nên điều đó phải tiên quyết trước mọi kiến thức và tri thức.
Có thật vậy không?

Con người sinh ra chưa có kiến thức và tri thức mà phải qua giáo dục mới có điều ấy. Nhưng để biết Lễ thì có thể không cần. Lễ như là phục tùng và tuân thủ thì không cần dạy mà có thể áp đặt để buộc phải theo. Vậy thì sự áp đặt ấy, một khi đến trước rồi, liệu có còn tạo cho mỗi cá nhân không gian tự do rộng mở để tiếp thu kiến thức, trau dồi tri thức, có năng lực và bản lĩnh để quyết định hành động và phán xét được hay không? Mà trên hết, khả năng tự quyết định và phán xét mới là dấu hiệu của sự trưởng thành như triết gia vĩ đại Immanuel Kant đã từng khẳng định.


Sẽ không có gì đúng hơn khi chúng ta tôn trọng tính khác biệt và đa dạng của con người, đó là sự đa dạng về lối nghĩ, lối sống và cách hành xử. Một xã hội của sự đa dạng là xã hội phát triển đi tới văn minh. Chỉ trên nền tảng như vậy, chữ Lễ mới phát huy tác dụng đích thực và tích cực Của nó đối với đời sống.

Cũng có ý kiến cho rằng một người biết Lễ là biểu hiện có đạo đức, tức tiêu chuẩn làm người. Nhưng đạo đức không thể được suy diễn giản đơn như thế. Đạo là đường còn Đức là lẽ phải. Đạo đức là con đường đi tới lẽ phải. Ta sinh ra chưa biết mình là ai, cái đích lẽ phải là gì và con đường để đi tới đó như thế nào mà đã buộc phải biết nghe và tuân theo những gì đã có được người khác áp đặt thì ta sẽ là gì? Tất cả những câu hỏi này là cả một hệ thống kiến thức và tri thức khổng lồ về nhân sinh và vũ trụ, mà thiếu nó thì phải chăng và rất có thể chữ Lễ vẫn đạt được nhưng tuyệt nhiên làm Người thì không.

Cái khẩu hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn”, xét theo cách hiểu như vậy, đối với tôi chưa bao giờ đúng cả. Ít nhất đối với mỗi đứa trẻ khi đến trường, cái khẩu hiệu kia như nhiều cái khẩu hiệu khác đã đè nặng lên tâm trí nó, thậm chí còn đeo đẳng và ám ảnh mãi cả sau khi ra trường. Cho nên, việc đầu tiên nên làm để chấn hưng văn hóa trong giáo dục trong nhà trường chính là sự giải phóng bằng cách bỏ đi tất cả các khẩu hiệu, tức bắt đầu thay đổi cái “văn hóa khẩu hiệu”, hơn là cứ tiếp tục bàn mãi về ý nghĩa, nội dung hãy tìm cách sửa chữa nó.

Chấn hưng văn hóa chính là sự thay đổi mang tính căn bản và gốc rễ, sẽ mang tới niềm hy vọng lớn về một Tổ quốc không chỉ giàu mạnh mà còn công bằng, dân chủ, văn minh trong tương lai.
Ảnh: quang cảnh lễ khai giảng năm học mới khi chưa có dịch. Ảnh: Thành Hoa

Trở lại với tinh thần của Hội nghị văn hóa toàn quốc. Trước đó, tôi từng nghe và tâm đắc với những lời sau đây của Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng: “Với văn hóa, không có sự cao thấp, chỉ có sự đa dạng”. Tôi thấy đó là cả trí tuệ và tính nhân văn. Nếu văn hóa kết tinh trong từng con người cá nhân thì suy ra, không có sự cao thấp giữa những con người mà chỉ có sự đa dạng của từng cá nhân. Sẽ không có gì đúng hơn khi chúng ta tôn trọng tính khác biệt và đa dạng của con người, đó là sự đa dạng về lối nghĩ, lối sống và cách hành xử. Một xã hội của sự đa dạng là xã hội phát triển đi tới văn minh. Chỉ trên nền tảng như vậy, chữ Lễ mới phát huy tác dụng đích thực và tích cực của nó đối với đời sống. Đó là mỗi cá nhân luôn luôn được tự do hành động nhưng trước hết phải tôn trọng quyền tương tự của người khác và tất cả mọi người phải cùng tôn trọng các quy tắc được thỏa thuận chung là pháp luật.

Bước vào năm mới với đất nước Việt Nam là bước vào một kỷ nguyên mới. Chấn hưng văn hóa không phải là tiếp tục đo đếm những thay đổi vẫn diễn ra đều đặn qua từng năm tháng mà đòi hỏi sự đột phá từ cội rễ trong tư duy và hành động. Đổi mới giờ đây chính là sáng tạo và dám nghĩ, dám làm như Đảng kêu gọi. Để kết thúc bài này, tôi chợt nhớ đến câu nói hay của ai đó: Đi chậm, đi nhanh không quan trọng miễn là đi đúng đường để đến trúng đích. Chấn hưng văn hóa cần sự kiên nhẫn và không thể đi nhanh. Sự nghiệp “trồng người” có thể cần tới cả trăm năm nhưng nếu bắt đầu gieo hạt giống tốt, chúng ta sẽ mang đến ngay được niềm hy vọng cho cả dân tộc, để có sức mạnh trên con đường đi tới.

Nguồn:
LinkedInPinterestCập nhật lúc:

Nội dung liên quan

  • Văn hóa và phép ứng xử văn hóa thời hậu chiến

    02/02/2019Nhà văn Hoàng Quốc HảiĐúng, là cần phải giải quyết cấp tốc cái ăn, cái mặc. Nhưng chưa đủ là do ta chưa quan tâm đúng mức, và cũng chưa hình dung hết những vấn đề của con người sau hậu chiến. Đặc biệt chưa có một chiến lược văn hóa đúng tầm vóc của một quốc gia...
  • “Cái giá phải trả trong văn hóa cao lắm”

    21/02/2020Hồng Thanh QuangChúng ta hội nhập thế giới với tốc độ chóng mặt trong khi chúng ta chưa chuẩn bị sẵn sàng cả về nội lực và tâm thế. Nói cách khác, “bộ lọc” văn hóa của chúng ta hình như có chỗ nào đó đang trục trặc, “lọc” chưa kỹ, nên văn hóa của chúng ta còn thiếu khả năng lựa chọn, dẫn đến hậu quả là lời cảnh báo về tình trạng loạn chuẩn văn hóa, nhiễu loạn thị hiếu nghệ thuật đã và đang được thực chứng...
  • Từ đạo Phật nghĩ về cuộc đối thoại giữa các nền văn hóa

    13/05/2018Thái Nam ThắngKể từ khi khái niệm "toàn cầu hóa" ra đời, thế giới đã chuyển sự chú ý vào văn hoá. Và chỉ trong một thời gian ngắn, văn hóa truyền thống đã trở thành nền tảng cho mọi sự phát triển bền vững, toàn diện, trong khi trước đó không xa, người ta chỉ xem nó như một nét viền mờ nhạt của kinh tế. Lẽ ra thế giới phải nhận thức về vai trò quan trọng của văn hoá truyền thống từ lâu rồi mới phải. Nhưng vì sao lại có sự chậm trễ này?
  • Tôi sợ nhất là cái "văn hoá" phi văn hoá, phản văn hoá

    29/04/2018Phan Thắng (thực hiện)Hệ giá trị bị chao đảo mạnh. Hệ chuẩn mực đánh giá thay đổi mạnh. Có sự phân hóa của người viết, người đọc, của văn chương đặc tuyển, văn chương đại chúng. Có sự trỗi dậy của văn chương mạng, internet, sự thu hẹp của văn chương sách giấy. Tất cả đang được sắp xếp lại để định hình...
  • Chúng ta đang bị chìm trong nền Văn hóa do mình tạo ra?

    31/08/2017Nguyễn Tất Thịnh... càng ngày càng hình thành trong đất nước này những ‘thứ văn hóa không giống ai’ , càng ngày có vẻ càng nảy nòi ra những biến tướng đáng sợ từ cái có vẻ như là ‘văn hóa’ hoặc được khoác áo văn hóa...
  • Văn hóa ổn định rất khác với văn hóa phát triển

    16/04/2016Ngô Kinh Luân (thực hiện)Thử nhìn lại toàn bộ lịch sử của nước mình, thì đó chủ yếu là lịch sử giữ nước, lịch sử khép kín, lịch sử đối phó. Và chính vì đặc điểm của lịch sử như vậy nên tính âm càng phát huy được tối đa; không có nền văn hóa dân tộc nào lại đẹp như lịch sử của nước mình. Mặc dù phải va chạm, phải đối phó với đủ loại giặc ngoại xâm nhưng ta vẫn bảo tồn, gìn giữ được đất nước, được văn hóa...
  • Có khi bi quan khi nhìn vào thực trạng văn hóa

    12/04/2016Hồng Thanh Quang (thực hiện)Văn minh góp phần tạo nên quá trình chuyển dịch văn hóa nhân loại, thúc đẩy các dân tộc phấn đấu đạt mặt bằng chung về trình độ phát triển; Nhưng nếu lấy văn minh thay thế văn hóa, con người dễ “trượt” theo xu hướng tiêu cực từ đó đẩy tới khủng hoảng văn hóa. Hệ quả trực tiếp, cụ thể của khủng hoảng văn hóa là sự nhiễu loạn đạo đức và niềm tin...
  • Về một thái độ vị chủng văn hóa

    29/07/2014Đỗ Minh TuấnCông trình là những đóng góp đáng trân trọng ghi nhận như là một trong những viên gạch đầu tiên lát trên con đường xây dựng một khoa học về văn hoá. Nhưng chính trong những mặt mạnh này công trình Tìm về bản sắc văn hoá dân tộc của Trần Ngọc Thêm cũng bộc lộ những hạn chế mà chúng tôi xin phân tích cụ thể dưới đây để mong rút kinh nghiệm cho những công trình tương tự...
  • Văn hóa tìm gạch xây nền

    09/02/2014Nguyên CẩnVăn hóa đang nghèo đi! Viết như thế sẽ có người mắng” Đã giàu bao giờ đâu?”. Xin thưa, có thể lúc trước mình chưa giàu nhưng không “nghèo” như bây giờ. Nghèo từ bản chất đến nhu cầu. Dựa vào đâu có thể nhận định như vậy khi văn hóa luôn là nhu cầu thiết yếu trong đời sống tinh thần của mỗi cá nhân cũng như cộng đồng, một nhu cầu mang ý nghĩa sinh tồn? Dựa vào chuyện cái ác lên ngôi còn điều thiện hiếm dần đi chăng?
  • Chỉ có xã hội hóa và cá nhân hóa mới mang lại sự dân chủ

    06/02/2014Đỗ Lai Thúy - Phan ThắngVăn hóa của một dân tộc là một dòng chảy liên tục, tuy nhiên, có lúc nhanh, lúc chậm, có lúc bình lặng, lúc dữ dội, có bằng phẳng, có thác có ghềnh, và thẩm mỹ về dòng sông mỗi người, mỗi thời có thể khác nhau. Tạm hình dung như vậy để có một cái nhìn khách quan về văn hóa, đừng quá áp đặt cái chủ quan trong ứng xử với văn hóa để tránh làm cho văn hóa méo mó, biến dạng...
  • Bản chất đa dạng của văn hóa

    16/09/2013Trần Đình SửNhìn sâu vào xã hội thì ai ai cũng thấy văn hóa Việt Nam đang xuống cấp nghiêm trọng, mà còn đe dọa đi tới khủng hoảng. Văn hóa như thế có thể nói chẳng những chưa phù hợp với tiêu chí tiên tiến, mà cũng chưa đậm đà bản sắc dân tộc.  Có thể nói về cơ bản, văn hóa Việt Nam thiếu hẳn sự đa dạng...
  • Tính lạc hậu tương đối của văn hóa và tính tất yếu phải cải cách văn hoá

    11/09/2013Nguyễn Trần BạtVới tư cách là sản phẩm của quá khứ, văn hóa không thể tự mình tạo nên những kinh nghiệm mà con người chưa từng trải qua. Chính điều đó tạo ra tính lạc hậu của văn hóa so với sự phát triển của cuộc sống...
  • Cải cách văn hóa

    13/05/2008Nguyễn Trần BạtSự không phát triển về mặt con người không chỉ thể hiện ở sự lạc hậu về chính trị, kinh tế mà còn cả môi trường văn hoá. Nếu văn hóa chưa được giải phóng, tức là vẫn tồn tại nền văn hóa không thích ứng với sự phát triển thì dân tộc đó vẫn là nô lệ của chính họ...
  • Cải cách văn hóa như thế nào?

    13/04/2008Nguyễn Trần BạtVăn hóa hình thành một cách khách quan, tự nhiên và mang trong mình tính lạc hậu tương đối. Cải cách văn hóa là giải pháp duy nhất để ngăn chặn những yếu tố lạc hậu tương đối của văn hóa xâm nhập và ảnh hưởng tiêu cực đến mọi lĩnh vực của đời sống.
  • xem toàn bộ

Nội dung khác