Tiểu thuyết Việt Nam đang ở đâu?

Bởi vì, chúng ta không thể trả lời câu hỏi "tiểu thuyết Việt nam đang ở đâu?", nếu không trả lời được câu hỏi "tiểu thuyết Việt nam đã ở đâu?". Với khoảng một trăm năm văn học quốc ngữ, tiểu thuyết Việt nam đã đi được bao xa trên đoạn đường mà tiểu thuyết châu âu đã đi hơn 400 năm?

"…Kinh nghiệm của tôi là con người không học được gì từ kinh nghiệm cả"
Để mở đầu cho bài giảng Thế nào là cổ điển⁽¹⁾ của mình, nhà văn J.M Coetzee nhắc đến một bài giảng cùng tên khác của T.S Eliot tại Hội Virgil ở London vào tháng 10 năm 1944, khi quân đội Đồng minh đang chiến đấu ở châu Âu và bom W2 của quân đội quốc xã vẫn còn dội xuống London. Chỉ nhắc tới chiến tranh như "tai nạn của thời hiện tại" khiến ông khó tiếp cận những cuốn sách ông muốn tìm, T.S Eliot tập trung vào đề tài ông đã, đang và sẽ còn trở đi trở lại, rằng châu Âu là nền văn minh duy nhất, khởi nguồn từ Rome và đế chế La Mã, cho nên, khởi thuỷ của văn chương cổ điển phải được coi bắt đầu từ trường ca về Rome, Aeneid của Virgil. Thái độ của ông đối với chiến tranh, như J.M Coetzee sau này đã chỉ ra trong bài giảng của mình, là cái cách ông nhắc cử toạ, cuộc đại chiến này, cho dù nó khủng khiếp đến đâu, cũng chỉ là một tai nạn nhất thời trong cuộc sống của châu Âu. Và nền văn minh châu Âu sẽ không vì nó mà bị huỷ diệt. Tất nhiên, sau thế chiến II, văn chương sẽ có những tiếng nói khác về "tai nạn nhất thời" lớn nhất của con người trong thế kỷ XX, và thái độ của T.S Eliot có thể bị những nhà văn như Theodor Adonor chê trách: làm sao con người còn có thể viết được, làm sao châu Âu còn có thể tự hào là văn minh khi có “lò thiêu”? Nhưng đó lại là một câu chuyện khác! Thời điểm và cách đặt vấn đề của T.S Eliot cho ta thấy, không bao giờ có thể đặt ra những câu hỏi "ta là ai", "ta đang ở đâu", "ta sẽ đi về đâu" một cách cẩu thả.

Bởi vì, chúng ta không thể trả lời câu hỏi "tiểu thuyết Việt Nam đang ở đâu?", nếu không trả lời được câu hỏi "tiểu thuyết Việt Nam đã ở đâu?". Với khoảng một trăm năm văn học quốc ngữ, tiểu thuyết Việt nam đã đi được bao xa trên đoạn đường mà tiểu thuyết châu Âu⁽²⁾ đã đi hơn 400 năm? Phải chăng chúng ta đã đốt cháy được thời gian, đi được một chặng đường dài trong giai đoạn đầu, còn sau này, ngủ quên dưới chiếc bóng của chủ nghĩa hiện thực phê phán và chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa, tạo ra hằng hà sa số những cuốn tiểu thuyết mà Kundera gọi là "tiểu thuyết sau lịch sử của tiểu thuyết": "không khám phá được gì cả, không tham gia vào quá trình thừa kế những khám phá của lịch sử tiểu thuyết"?

Nhưng câu hỏi đó lại dẫn đến một câu hỏi khác, vậy thì có cái gọi là "sự tiến hoá" trong lịch sử của tiểu thuyết châu Âu hay không? Về mặt văn chương, tiểu thuyết hiện đại, và nay là hậu hiện đại, đã tiến hoá ra sao so với tiểu thuyết tạm gọi là cổ điển? Salman Rushdie hiển nhiên là một trong những nhà tiểu thuyết vĩ đại nhất của thời đại chúng ta, nhưng tác phẩm lớn nhất của ông Những vần thơ quỷ liệu đã vượt xa bao nhiêu so với Nghệ nhân và Margarita của Bulgacov ba phần tư thế kỷ trước? Và nếu cứ kéo ngược thời gian, thì hai tác phẩm đó, về nghệ thuật tiểu thuyết, đã tiến hơn Gullliver du ký của Jonathan Swift từ thế kỷ XVIII hay Pantagruel và Gargantua của Rabelais được viết từ thế kỷ XVI ở chỗ nào? Đã có nhà văn nào của thời hiện đại và hậu hiện đại tự tin tác phẩm của mình "tiến hoá" hơn Don Quixote của Miguel De Cervantes - được viết từ bốn thế kỷ trước? Marcel Proust và Borges liệu đã khác bao nhiêu so với Franz Kafka? 1984 của George Orwell, Một thế giới mới dũng cảm của Aldus Huxley chịu bao nhiêu ảnh hưởng của Chúng ta được Yvgenhi Zamyatin viết từ những năm 1920. Milan Kundera cũng thừa nhận, khi ông "thử quay lại để bao quát (con đường của tiểu thuyết) trong một cái nhìn, tôi thấy nó ngắn ngủi và bế tắc một cách kỳ lạ".

Theo tôi, khi nhìn nhận "sự phát triển" của tiểu thuyết như một con đường tuyến tính chạy dọc theo thời hiện đại, với những cột mốc cố định, chắc chắn chúng ta sẽ thấy nó thật "ngắn ngủi và bế tắc". Sự phát triển của lịch sử tiểu thuyết có lẽ nên được nhìn nhận giống như cách con người đã khám phá ra các châu lục: đầu tiên những nhà hàng hải tiên phong lên đường đi tìm ra những châu lục mới (mà đôi khi chính họ cũng không biết đó là những châu lục mới), tiếp đó là quá trình con người tiếp tục khám phá, khai thác những mảnh đất đó. Và người ta luôn luôn khao khát những vùng đất chưa được khám phá, những "lục địa Sanhicov" chưa biết đến dấu chân con người hiện đại, nên người ta sẽ vẫn còn đi tìm, một cuộc kiếm tìm càng ngày càng tuyệt vọng trong thời hiện đại. Lịch sử của tiểu thuyết là lịch sử các cuộc thám hiểm vĩ đại của Rabelais, Flaubert, Cervantes, Dostoyevsky, Kafka, James Joyce… những cuộc thám hiểm đã khám phá ra thế giới hôm nay của nghệ thuật tiểu thuyết.

Cho nên, trông chờ khả năng "đi tắt đón đầu" ⁽³⁾ những "phát triển" của nghệ thuật tiểu thuyết để tạo ra những bước đột phá cho sự trì trệ của tiểu thuyết hiện đại Việt Nam là điều không tưởng. Bởi vì, các tiểu thuyết gia Việt Nam còn hầu như chưa khai thác được tí nào trên mảnh đất mà những bậc tiền bối đã khám phá từ mấy trăm năm nay.

Một ví dụ, trước các nhà lập thuyết của chủ nghĩa hậu hiện đại cả bốn thế kỷ, Rabelais đã khám phá ra sức mạnh của cái hài hước, cái thô kệch (grotesque) và cái diễu nhại (parody) trong nghệ thuật tiểu thuyết. Pantagruel và Gargantua đã có ảnh hưởng mạnh mẽ tới hầu hết các nhà tiểu thuyết cổ điển, hiện đại hay hậu hiện đại (dù là Cái trống thiếc của Gunter Grass hay Những vần thơ quỷ của Salman Rushdie) - nhưng lại có quá ít ảnh hưởng tới tiểu thuyết Việt Nam. Trong tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, hoàn toàn thiếu bóng cái cười, cái diễu nhại. Và trên hướng đi này, cho đến nay, Vũ Trọng Phụng với Số đỏ vẫn là một đỉnh cao sừng sững. Xuân tóc đỏ, dù không có cái tầm vóc của Oskar Matzerath hay Saladin Chamcha, vẫn là nhân vật duy nhất của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại dám cười nhạo, diễu nhại cả hệ thống các tín điều tôn giáo, đạo đức, xã hội. Hãy thử so sánh nó với Cơ hội của Chúa của Nguyễn Việt Hà, một nhà văn đương đại, ta sẽ thấy rõ một khoảng cách, hay chính xác hơn, một bước thụt lùi: chất hài hước của Cơ hội của Chúa mới chỉ dừng lại ở câu chữ, lời thoại, chứ về căn bản, nhân vật trong Cơ hội của Chúa vẫn là nhân vật bị đè bẹp bởi cuộc đời. Trong khi đó, bản thân sự tồn tại của Xuân tóc đỏ trong Số đỏ đã là một sự diễu nhại, một sự hài hước, một thách thức với xã hội. Vậy là sau bảy mươi năm, chúng ta còn chưa đi quá được vị trí ban đầu, nếu không nói là lùi lại.
Hoặc, chúng ta nói đến tính dự báo của tiểu thuyết. Ngay từ năm 1920, trong tiểu thuyết Chúng tôi, Zamyatin đã mô tả cặn kẽ những định chế của một xã hội toàn trị, máy móc, dựng lên những nét vẽ mà 10 -15 năm sau trở thành hình ảnh thực của nước Nga thời Stalin. A Brave New World của Aldous Huxley được viết từ năm 1931, mô tả một xã hội bị máy móc hoá và dựa trên cái mà giờ đây chúng ta gọi là "sinh sản vô tính". 1984 đã được Orwell viết năm 1946. Từ năm 1951, Ray Bradbury trong Fahrenheit 451 đã vẽ nên một xã hội mà thế giới văn hoá của con người lệ thuộc hoàn toàn vào TV… danh sách này còn có thể kéo dài hơn nữa. Chưa có tiểu thuyết gia hiện đại nào của Việt Nam dám phóng cái nhìn của mình, dù là lạc quan hay u ám, vào tương lai, suy tư, phỏng đoán về tương lai của xã hội và con người chúng ta ngày nay.

Cũng rất hiếm, hoặc gần như không có, những tác giả hư cấu được một không - thời gian đặc biệt cho tác phẩm của mình. Nguyễn Bình Phương đã tạo ra nét riêng cho tiểu thuyết của mình với những vùng không gian và thời gian đồng hiện, nhưng ngoài anh ra, liệu còn có tác giả nào dám đoạn tuyệt với hiện thực xung quanh, thả cho trí tưởng tượng của mình bay bổng để tạo ra những vùng không -thời gian của tiểu thuyết chỉ tuân theo logic nội tại của nó, khi người đọc gạt ra khỏi đầu óc mình tư duy "có thực hay không có thực?".

Kundera nói đến tính hoài nghi và đa âm của tiểu thuyết, trong khi phần lớn tiểu thuyết gia Việt Nam viết là để khẳng định: khẳng định một thực tại, một lịch sử, một ý thức. Viết để khẳng định, nên tất nhiên không có chỗ cho hoài nghi, và tình trạng đơn âm của tác phẩm là điều thường xuyên xảy ra.

Còn có thể kể tên hàng loạt các thành tựu khác của lịch sử tiểu thuyết mà Việt Nam còn chưa đi được những bước đầu tiên. Tiểu thuyết tâm lý đã bắt đầu từ Flaubert, những suy tư triết học không phải chờ đến Dostoyevsky mà đã có từ thời J J Rousseau, văn học "dòng ý thức" đã được James Joyce khai thác triệt để từ thế kỷ trước… nhưng đó vẫn là địa hạt mà hiếm có nhà văn Việt Nam đủ dũng cảm thử sức.

Vậy tiểu thuyết Việt Nam đang ở đâu? Trên mảnh đất của tiểu thuyết hiện thực, chúng ta đã cày xới gần một trăm năm, và không thể nói những Bỉ vỏ, Sống mòn, Sống mãi với thủ đô, Vỡ bờ và sau này Mùa lá rụng trong vườn, Nỗi buồn chiến tranh, Lạc rừng, Những mảnh đời đen trắng, Cơ hội của Chúa là không có giá trị. Tiểu thuyết hiện đại không hề loại trừ tiểu thuyết hiện thực, nhưng tiểu thuyết hiện thực chỉ là một mảnh đất nhỏ. Ngoài kia, vẫn còn những chân trời đã được khám phá rộng lớn hơn rất nhiều, mà các tiểu thuyết gia Việt Nam còn chưa cất những bước đầu tiên…

  Về trang trước    Bản in    Gửi email    Về đầu trang

  Ý kiến của bạn về bài viết:

  Về đầu trang