Một thế giới đại đồng

02:08 CH @ Thứ Ba - 10 Tháng Ba, 2009

Các làng quê hiện nay không cưỡng nổi sự ám ảnh ma quỷ của bê tông hóa. Chính thế mà không ít gia đình ở thôn quê đã phá ngôi nhà cổ vô giá của mình để xây một khối bê tông nặng nề và phi thẩm mỹ. Nhưng có một điều may mắn lạ lùng là hầu như tôi không thấy ở đâu có ý định sửa lại đình làng.

Có một điều rất may mắn là khi chùa bị phá như một chiến dịch thì không ai phá đình. Bởi thế cho đến bây giờ, những ngôi đình đã xây ở các làng vẫn còn. Tuy rằng nhiều ngôi đình đã bị thời gian và chủ yếu là sự thờ ơ của con người làm cho hư hỏng.

Có một lần, một người bạn tôi đang uống cà phê bỗng cất lên một câu hỏi nghe xong mà thất kinh: “Bao giờ thì đình làng sẽ bị phá?”. Trước kia, chúng ta phá chùa bởi sự ấu trĩ về mặt văn hóa và nhiều mặt khác: Lý do đô thị hóa. Tất nhiên, chẳng ai rồ dại lại nghĩ đến một ngày những ngôi đình làng bị phá để xây một thứ khác. Nhưng nếu cứ đả phá các vùng thiên nhiên đặc biệt để mở các khu vui chơi giải trí hay các công trình gì đó, hoặc xây dựng các khu dịch vụ xung quanh các danh lam thắng cảnh thì biết đâu có ngày người ta phá luôn cả đình làng. Nỗi lo sợ đã cất lên một câu hỏi làm thất kinh người nghe của bạn tôi không phải là không có lý. Bởi thực tế, chúng ta đã ngang nhiên và vô cảm tàn phá thiên nhiên và làm tổn hại đến nhiều danh lam thắng cảnh chỉ vì mục đích kinh doanh.

Những nhà quản lý và những nhà nghiên cứu văn hóa làng truyền thống đã và đang nói đến nguy cơ văn hóa làng bị cơn thác của đô thị hóa tàn phá. Nhưng có một điều tôi chưa thấy ai nói đến vị trí tối thượng của đình trong văn hóa làng. Nếu ở một làng quê Bắc bộ có một ngôi chùa và một ngôi đình thì khi người ta phá ngôi chùa đó văn hóa làng cũng chỉ bị lung lay chút ít. Nhưng nếu người ta phá đình thì văn hóa làng giống như một cái cây bị chặt hết rễ. Cái cây sẽ héo dần và chết. Với những người đã sinh ra và lớn lên ở làng quê sẽ dễ cảm nhận hơn khi ngôi đình bị phá đi. Không có gì có thể thay thế vào nơi một ngôi đình đã bị biến mất. Nó sẽ để lại một lỗ thủng khổng lồ trong đời sống tinh thần của dân làng. Lỗ thủng đó sẽ giống như một vết hoại tử ăn dần từng bộ phận trên cơ thể.

Đình làng Khinh Giao - An Dương, Hải Phòng

Những người đã có nguồn gốc làng nhưng sống ở đô thị đã lâu đang ngày càng có ý thức bảo vệ đình làng của họ. Việc tu bổ đình làng của nhiều nơi là do người dân tự nguyện quyên góp. Mà phần quyên góp quan trọng nhất lại là những người đang sống ở thành thị. Vì chỉ có họ mới có điều kiện kinh tế để làm việc đó. Những lúc về quê, tôi thường lần mò buổi trưa đi dọc các ngõ làng để chụp ảnh những dấu vết kiến trúc của làng xưa còn lại. Có lúc tôi ngẩn ngơ trước một cái cổng ngõ đã bị xây bịt kín của một ngôi nhà. Gia chủ thích có một cái cổng ngõ xi măng quét sơn xanh đỏ cùng với hai cánh cửa sắt như những gia đình ở thành phố. Nhưng những gì còn lại của cái cổng ngõ cũ đó dù đã bị thời gian phủ lên vẫn lộng lẫy và kỳ ảo biết nhường nào. Và tôi cảm nhận được hơi thở của ngàn năm rạo rực và ấm nóng tràn về
Nhiều buổi trưa, tôi ngồi một mình trên bờ chiếc giếng bán nguyệt trước cửa đình. Một cảm giác vừa tôn nghiêm, vừa gần gũi, vừa cổ xưa tràn ngập tâm hồn. Cái kỳ lạ của đình làng là làm cho con người khi bước vào đó vừa được trùm phủ lên con người bởi sự tôn nghiêm, linh thiêng ,lại vừa được sống trong một không khí ấm áp, gần gũi và giản dị như ở chính trong ngôi nhà của mình vậy. Theo tôi, đây là lý do quan trọng nhất làm cho đình làng giữ vai trò tối thượng như cái hạt của một cái quả là văn hóa làng truyền thống. Trong suốt mấy chục năm trước đây, đình làng đã được sử dụng ra ngoài mục đích vốn có. Người ta biến đình làng thành nơi đóng quân. Tôi thấy bộ đội xếp đầy súng đạn và ngủ kín trong đình. Đình làng biến thành kho chứa lúa, ngô, khoai, đậu của hợp tác xã, biến thành nơi trông trẻ, thành lớp học trong thời chiến tranh, thành nơi họp xã viên, họp đoàn, họp Đảng…

Bản thân tôi ngay hồi còn bé, vào những đêm mùa hạ, tôi thường cùng lũ bạn chơi trận giả trong đình. Tôi đã từng lẻn vào tận hậu cung nấp sau những bức tượng Phật mà không có cảm giác sợ hãi như khi bấu váy bà tôi đến chùa. Có đứa bạn tôi còn ngủ quên trong hậu cung cho đến sáng hôm sau vì ở trong đó thật yên tính và rất mát. Sau này lớn lên mới thấy trong nhiều ngôi đình có chạm khắc cảnh trai gái yêu nhau đắm mê mà những nhà nghiên cứu gọi là Chủ nghĩa phồn thực. Đây chính là điều kỳ diệu của văn hóa Việt. Nói đến đây, tôi lại nhớ đến nghệ thuật rối nước Việt Nam. Nghệ sĩ rối nước Chu Lượng đã thuyết trình rối nước tại đại học Massachusetts (Mỹ) mà tôi là một trong những người tham dự. Anh phát hiện ra rằng: Trong rối nước, tất cả trâu bò vịt gà, con người và thánh thần cùng hòa đồng trong một đời sống. Tất cả cùng sống, cùng lao động, cùng ước mơ như không có sự tách biệt nào cả. Theo tôi, đó là một thông điệp của văn hóa Việt Nam mang tính tư tưởng rất lớn lao về một thế giới đại đồng. Nó có tinh thần của người phương Tây về Thiên đường nhưng Thiên đường ấy lại được hiện thực hóa ngay khi con người còn sống. Nơi mà các con vật, con người và Chúa trời hay các vị thánh cùng sống trong một đời sống chung.

Đình làng Vị Thượng - Phủ Lý, Hà Nam

Sự hiện diện trong hàng chục thế kỷ của đình làng chứa đựng tư tưởng ấy. Đình làng chính là ngôi nhà của những người Việt nam truyền thống được phóng đại và “văn hóa hóa” những sinh hoạt thường nhật của con người thôn quê. Chính hình thức và nội dung ấy của đình làng mà tôi có thể nói rằng: Đình làng là hạt nhân cơ bản sinh ra văn hóa Việt truyền thống và sự biến mất của đình cũng sẽ làm mất đi nền văn hóa ấy.

Nguồn:
Cập nhật lúc:

Nội dung liên quan

  • Lễ hội và sự lên ngôi của thói vụ lợi

    03/02/2020Vương Trí NhànKhông gì xa lạ với văn hóa bằng tinh thần thực dụng. Song đáng tiếc là tinh thần thực dụng ấy lại đang có mặt và chi phối cách tổ chức của một số lễ hội và trong chừng mực nào đó, làm hỏng các lễ hội thiêng liêng ấy...
  • Lố nhố một đám đông lộn xộn

    23/02/2016Nhà văn Vương Trí NhànNông thôn, làng quê, người nông dân… nghĩ tới xã hội Việt Nam là phải nói ngay tới cái bộ phận thiết yếu đó. Có lẽ bởi vậy mà trong truyện dài “Thiếu quê hương” ( in lần đầu năm 1940, Nhà xuất bản Hội Nhà văn tái bản năm 2006), mặc dù lấy đô thị hiện đại là địa bàn chủ yếu của các nhân vật, song cuối truyện nhà văn Nguyễn Tuân cũng phải một lần đưa họ về làng quê.
  • Chuyện hỉ, nộ, ái, ố về kiến trúc nông thôn

    16/01/2009KTS Phạm Thanh TùngChuyện về kiến trúc nông thôn trong thời kỳ mới là câu chuyện dài, nó có đủ cả hỉ, nộ, ái, ố như đời người vậy. Đi tìm một mô hình kiến trúc nông thôn mới đòi hỏi không chỉ tài năng, mà hơn cả là cái tâm, lòng yêu quê hương của các nhà quản lý, quy hoạch, kiến trúc sư, cùng sự tham gia, sẻ chia của toàn xã hội.
  • Người nông dân và sự tiêu dùng nghệ thuật

    18/11/2008Phan Cẩm ThượngCuối thế kỷ 19, những họa sỹ trường họa lưu động Nga đã cho tranh lên xe ngựa chở đến các vùng hẻo lánh cho nông dân xem. Ở ta, từ Cách mạng 1945, nghệ thuật được xác định là lấy đời sống của nhân dân lao động làm đối tượng phản ánh và phục vụ, rất nhiều họa sỹ đã xuống địa phương "ba cùng" với quần chúng.
  • Chuyện dài đô thị và nông thôn

    21/10/2008GS. Tương LaiLiệu có người dân thành phố nào không có một gốc gác nông thôn? Người Hà Nội cũng vậy thôi. Chuẩn bị kỷ niệm 1000 năm Thăng Long, đã có nhiều công trình nghiên cứu Hà Nội miêu tả và phân tích kỹ về những dấu ấn của làng quê trên gương mặt phố phường Hà Nội, tưởng chẳng phải nói thêm...
  • Mắc nợ nông thôn

    22/04/2008Nguyễn Mạnh QuânMình còn mắc nợ nông thôn những gì và phải làm gì để bù đắp cho những mất mát của làng quê Việt Nam trước những đổi thay của thời cuộc...
  • Giữ gìn và khai thác di sản văn hóa dân tộc

    13/03/2007GS, TS Phạm Đức Dương“Văn hóa là cái còn lại sau khi đã quên hết - ta cố giữ lấy những cái gì còn lại đó”.
  • Văn hóa Việt Nam, nhìn từ mẫu người văn hóa

    07/08/2006Song ThủyNhìn văn hóa Việt Nam từ mẫu người văn hóa, tôi tránh được một cái nhìn tuyến tính của sự biến thiên. Hơn nữa, lối tiếp cận này còn trình ra một cách hiểu khác về văn hóa. Văn hóa, tôi nghĩ, không chỉ là những gì bày ra trên mặt đất, mà quan trọng hơn, còn là những trầm tích trong lòng đất. Và trong lòng người.
  • xem toàn bộ