Tưởng nhớ GS Trần Đình Hượu

11:25 SA @ Thứ Năm - 12 Tháng Ba, 2020

Cái duyên tôi được gặp anh Hượu là một chút duyên trễ tràng.

Trường Đại học Aix en Provence mời anh qua dạy một năm. Vào tuổi anh đã về hưu. Lẽ ra anh phải khai giảng vào tháng 10 năm 1993, anh muộn mất mấy tháng …vì thủ tục, chậm là do phía bạn Pháp. Anh cứ ở lỳ dưới Aix. Ngày gặp mặt, tạm chờ…

.

Mong gặp, vì chưa biết người nhưng đã được biết qua văn. Qua vài bài được đọc. Không nhiều, đủ để trân trọng một tác giả nghiêm túc. Giọng ôn tồn, thoáng một chút dí dỏm, hay nói về những chuyện mình nhận xét được, hôm nay, trong xã hội Việt Nam. Đủ để ưa thích và tò mò hỏi thăm về con người. Được biết anh là Giáo sư Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, học Triết học ở Liên xô về lại chẳng chịu dạy Triết. Thế nhưng đọc anh không khỏi thấy cái căn bản triết học ẩn nấp đâu đó trong anh, trong cách đặt vấn đề, trong cung cách khái quát những gì nhận xét được, vượt hiện tượng để đi vào cốt lõi.

Trong khi chờ đợi gặp người, có quyển “Đến hiện đại từ truyền thống” thuộc chương trình khoa học công nghệ cấp nhà nước KX-07 vừa mới in xong anh mang qua Pháp tặng một ít bạn bè. Tôi mượn đọc, thích thú nhiều điểm. Nhất là những điều anh nhận định về ảnh hưởng của yếu tố truyền thống Nho giáo trên những bước hiện nay dân tộc đang đi. Nhưng ấm ức cũng chẳng vừa vì không thấy anh đả động gì đến “bộ máy quan liêu thiên triều”. Mà nhiều đặc điểm của bộ máy đó cứ như rập khuôn vào bộ máy chính quyền ở Việt nam, cũng như ở Trung Quốc.

Vì vậy mới có bài “Nho giáo, sức cản hay động cơ phát triển” ý trách anh đã bỏ qua một vấn đề mà E. Balazs đã lưu ý từ 30 năm trước đây (xem Diễn đàn số 33, 9.94 trang 26,27). Trước khi báo đăng tôi viết thơ cho anh kèm bài nháp, với vài lời cho đúng phép chưa quen mà đường đột, hỏi ý anh có viết đáp lại bài của tôi hay chăng.

Thư anh trả lời rằng tôi đã đọc anh, anh có đọc tôi thế đã là quen, viết thư cho nhau từ nay chẳng nên viết hoa chữ anh làm gì, rằng anh có nghe đến Balazs, trong nước người nọ truyền người kia đọc chưa tới tay anh, rằng sách viết ra là để đọc, có người xem và phê bình là quý. Anh không có gì nói thêm. Chân tình, thẳng thắn.

Vẫn những cảm tưởng ấy khi gặp mặt. Con người cao, thanh, tóc bạc trắng mà quắc thước, tươi trẻ. Giọng xứ Nghệ, anh là người xã Võ Liệt, huyện Thanh Chương.

Anh ở Paris có ít ngày trước khi về nước. Thời gian eo hẹp. Anh chỉ xin cho đi thăm Paris và dành riêng một ngày viếng Viện bảo tàng Louvre. Xem đến chiều, anh ao ước được biết rõ hơn về thời đại trung cổ. Khi ấy chúng tôi đang đứng ở thời kỳ đầu thế kỷ 20, cuối thế kỳ 19 khu điêu khắc Pháp. Ngược thời gian đi xem lần về trung cổ. Mới tới thế kỳ 17 chân đã mỏi, anh bị vọp bẻ (chuột rút). Ngồi nghỉ cho qua cơn đau, lại đi. Đến được điêu khắc trung cổ nhưng không còn sức đi xem tranh thời đại đó… Thế mới biết chỉ đi xem văn hóa nước người không thôi mà đủ đuối.

Thời gian gặp nhau chẳng được là bao tôi hẹn hôm sau đón anh ra sân bay Roissy, thêm được ít giờ trò chuyện. Hôm đó chủ nhật mà sao kẹt xe dữ. Đã tính thời giờ cho rộng, vẫn tới trễ. Anh đợi không được đã phải đi trước mất rồi.

Lật đật chạy ra phi trường. May anh còn đứng cân hành lý. Mừng rơn. Vì có một điều anh tha thiết nhờ cậy mà đã làm không được: đưa anh đi mua sách về xã hội học, mọi sách căn bản và sách mới ra. Để phần nào tạ điều khiếm khuyết, tôi chỉ biết cách về lục tủ sách riêng mang ra tặng. Là người ngoại đạo, tìm mãi mới được một quyển Sociologie et Anthropologie của Marcel Mauss, đã cũ lại ghi chú lung tung. Anh vui vẻ nhận ấn sách vào túi xách tay đã căng phồng. Lời anh mấy hôm trước vẳng trong tai tôi: “Tôi đã già rồi, nhưng còn bọn trẻ. Họ phải học cho có cơ sở, phải được đọc thẳng văn bản gốc. Nặng thì nặng, tốn kém bao nhiêu cũng chịu.

Học trò anh chắc thấy rõ lòng thầy. Đi đâu cũng thấy học trò cũ tận tụy theo xách cặp, người ở Pháp đã đành, mà người ở Đức xa xăm cũng viết thư khẩn khoản mời thầy cũ. Tôi đùa “Học trò Việt Nam có khác, học trò Tây phương thì đừng hòng mong cậy”. Anh cười hóm hỉnh “Cũng tùy thầy nào, chớ anh!”. Tôi lòng tự bảo lòng lần sau anh qua thì nhất định phải làm cho được điều tâm huyết của ông thầy khác đời này.

Đưa anh lên máy bay, buồn chia tay nhưng trong lòng mừng nhiều mối. Còn những thầy biết thì nói biết, không biết nói không biết như anh, còn nhiều hy vọng học thuật nước ta mau hưng khởi. Mà anh thì rộn suy tính trong đầu cho ngày mai giới trẻ. Anh khiêm tốn, biết rõ những giới hạn cũng như đâu là khả năng của mình, vì thế mà cảm giác là những dự tính cộng tác với giới học giả Pháp của anh sát thực tế. Chỉ là tạm biệt, hy vọng sớm có cơ hội gặp lại anh…

Thế rồi tin anh từ trần, ở Hà Nội, ngày 12 tháng 2 năm 1995 thọ 68 tuổi, tang lễ đã được cử hành ngày 16 tháng 2.

Thời gian chẳng chờ đợi ai.

Hôm lên máy bay anh trao cho tôi bài “Ông quan liêu, Ông quan và việc phát hiện nó theo cách nhìn của thơ trào phúng.”. Vẫn nụ cười hóm hỉnh “Anh xem bài này, ít năm trước đây báo Tổ quốc đã đăng. Nhưng lại cắt mất cái phần thơ trào phúng chính là phần phương pháp luận.”

Thời gian anh về nước cũng là thời gian giới văn học đang bị đánh lung tung, hết Nguyên Ngọc, Lê Ngọc Trà đến Phong Lê và Viện Văn học. Đành tạm cất bài vào ngăn kéo. Diễn đàn đã đăng anh rồi. Đăng tiếp bài khác, dù như là đáp lời bài Diễn đàn vấn nạn anh, biết rồi đây những người mà nghề là bới móc tìm ra những gì. Chuyện văn hóa mà thành ra chuyện chẳng lành thì chỉ khổ cho người ngay…

Diễn đàn đã đăng trọn bài nói trên trong số này. Số sau sẽ mở hồ sơ Nên đặt vấn đề Nho giáo như thế nào bằng bài “Nho giáo đã thành vấn đề như thế nào với nước Việt Nam ngày nay? của anh, cùng các bài của Kiến Giang, Vĩnh Sính.v.v…

Một cách chúng ta tưởng nhớ anh.


Trần Đình Hượu (sinh ngày 1 tháng 1 năm 1927- 16 tháng 1 năm 1995) là Giáo sư- Tiến sĩ, nhà nghiên cứu về văn học và nho giáo trong văn học Việt Nam và lịch sử tư tưởng, quê ông ở huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An.

Trần Đình Hượu sinh quán xã Võ Liệt, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An. Cha ông (sinh vào khoảng 1871 - 1872) làm nghề bốc thuốc, là học trò của Phan Bội Châu và như hầu hết các nhà nho Nghệ Tĩnh có khí tiết, có tâm huyết với thời vận, cũng noi gương Phan Bội Châu mà giáo dục con em theo tinh thần của khẩu hiệu "Chẳng thèm chơi, chẳng thèm mặc, chẳng thèm ăn...". Năm 1940, cha ông qua đời năm ông 14 tuổi.

Năm 1945, tham gia Thanh niên cứu quốc và Ủy ban Khởi nghĩa xã Võ Liệt. Từ 1959- 1963, là nghiên cứu sinh ở Đại học Tổng hợp Lômônôsôp, thuộc Liên Xô, với đề tài về Mặc Tử. Từ năm 1963 đến năm 1993, giảng dạy tại Khoa Ngữ văn, Đại học Tổng hợp Hà Nội. Năm 1963 đến năm 1964, soạn và giảng Tư tưởng Nho gia và Lão Trang và chuyên đề Nho giáo, nhà nho và văn học. Năm 1993, tham gia Hội thảo Văn hóa và tư tưởng trong khu vực văn hóa dùng chữ Hán tại Nhật Bản. Năm 1994, giảng ở Đại học Provence , Cộng hòa Pháp. Ông từng là giảng viên khoa Ngữ Văn trường Đại học tổng hợp Hà Nội từ năm 1963 -1995.

Một thời gian ngắn ông dạy ở trường Đại học Provence (Pháp)

.
Các giáo trình, chuyên khảo, sách tham khảo. Thường là những sách của ông là tãp hợp những bài giảng hay tham luận về đề tài văn hóa.

  • Một số vấn đề lý luận về lịch sử tư tưởng Việt Nam (viết chung). 1984.
  • Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời 1900 – 1930 (chủ biên). Nhà xuất bản
  • Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp, 1988.
  • Văn học và hiện thực (viết chung). Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 1990.
  • Đến hiện đại từ truyền thống. Nhà xuất bản Văn hóa, l996, gồm tập hợp những bài viết và tham luận rải rác từ năm 1974 đến 1993 về đề tài Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo và những truyền thống văn hóa bản địa
  • Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại. Nhà xuất bản Văn hoá Thông tin, 1995.
  • Các bài giảng về tư tưởng phương Đông (Lại Nguyên Ân ghi). Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001.
  • Tuyển tập Trần Đình H­ượu (2 tập).

(Nguồn: Wikipedia)

Cập nhật lúc:

Nội dung liên quan

  • Giới trí thức tinh hoa trong lịch sử Việt Nam

    14/10/2018Trần Ngọc VươngChúng tôi muốn góp bàn về việc nhận diện thực trạng của giới tinh hoa trong lịch sử Việt Nam và những đặc điểm của giới đó có thể trở thành chướng ngại mà chúng ta cần khắc phục trong việc hướng tới hình thành giới tinh hoa mới trong công cuộc xây dựng đất nước hiện nay...
  • Nhận thức luôn là nhu cầu mãnh liệt

    23/07/2017Nhật Minh thực hiệnLà một Giáo sư triết học, ông được biết đến với những nghiên cứu rất sâu về con người và văn hóa Việt Nam. Những lý giải của ông thường đem đến cho người đọc những bất ngờ thú vị...
  • Nho giáo, ảnh hưởng của nó

    17/03/2017Trần Đình HượuỞ nước ta, Nho giáo đã có lịch sử rất lâu đời. Từ khi nước ta bị xâm lược và sáp nhập vào Trung Quốc, từ đời Hán (206 trước Công nguyên đến 220 sau Công nguyên), Nho giáo đã được du nhập vào Việt Nam. Sĩ Nhiếp (thế kỷ thứ II sau công nguyên) đã được coi là An Nam học tổ, người mở đầu cho Nho học ở nước ta. Trong thời kỳ tự chủ, từ thế kỷ X đến thế kỷ XIV, Nho giáo cùng với Phật giáo và Đạo giáo có vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần nước ta. Cuối thế kỷ XIV, Nho giáo giành được ưu thế so với Phật giáo, chi phối đời sống tinh thần nước ta...
  • Người Việt hiện đại và tư duy logic, tư duy triết học

    12/02/2017Nguyễn Thu Phương thực hiệnRất nhiều bài học về tư duy logic, PGS Hồ Sĩ Qúy đã học từ bà nội mình, một bà cụ nông dân không được học tập bài bản qua các trường lớp. Theo ông, bây giờ có không ít người thiếu một nhãn quan tư duy triết học tối thiểu, trong khi đó trước kia thì bất kỳ cụ già nào cũng như một nhà thông thái...
  • Căn cứ vào đâu để minh định tinh thần dân chủ và khoa học trong phê bình văn học?

    01/07/2016Trần Tố LoanCó văn chương, có bàn luận. Ngay từ thời cổ đại, đã có hoạt động bàn luận văn chương, Văn tâm điêu long (Lưu Hiệp), Nghệ thuật thi ca (Aristotle) đã phần nào minh chứng cho điều đó. Tuy nhiên, phải đến cuối thế kỉ XIX, khi khoanh vùng được đối tượng, Nghiên cứu văn học mới trở thành khoa học độc lập và dần hoàn thiện với những phân môn như Lịch sử văn học, Lí luận văn học, Phê bình văn học...
  • Kiến tạo một xã hội học tập ở Việt Nam - những hạn chế từ lịch sử

    25/05/2016Trần Ngọc VươngNền kinh tế tri thức ở quy mô toàn xã hội tự nhiên đòi hỏi mọi thành viên của xã hội ấy đồng thời là những người năng sản bằng trí tuệ. Kiến tạo một xã hội học tập, không nghi ngờ gì nữa, là một con đường tất yếu mà Việt Nam phải khẩn trương hướng tới. Bài viết này xuất phát từ một góc nhìn cụ thể, là góc nhìn về logic - lịch sử sự vận động...
  • Một số vấn đề triết lý hiện đại

    28/12/2015Đỗ Kiên CườngVới tư cách là triết học tự nhiên, vật lý có vai trò quan trọng trong bản thể luận và nhận thức luận. Dưới đây là một số nhận thức cá nhân về các vấn đề triết lý, cũng như mối quan hệ giữa vật lý hiện đại cũng không nằm ngoài xu hướng đó. Dưới đây là một số nhận thức cá nhân về các vấn đề triết lý, cũng như mối quan hệ giữa vật lý hiện đại với các lĩnh vực khoa học khác...
  • Không gian mới của trí thức

    25/09/2015Huy Đức - Mỹ Lệ lược thuậtNhà văn Nguyên Ngọc, Nhà sử học Dương Trung Quốc, Nhà nghiên cứu Phạm Xuân Nguyên, cùng với Tiến sĩ Phạm Duy Nghĩa đã gặp mặt đầu năm 2008 cùng Sài Gòn tiếp thị, để từ những sự kiện văn hóa diễn ra gần đây, nghĩ về vai trò của trí thức...
  • Tư tưởng dân chủ của các nhà nho Duy Tân đầu thế kỷ XX

    15/09/2015Trần Đình HượuHơn 100 năm kể từ khi thành lập cũng như khi đóng cửa của trường Đông kinh nghĩa thục, trung tâm truyền bá tư tưởng và phát động phong trào dân chủ ở nước ta đầu thế kỷ. Không phải vì lý do “khánh tiết” như vậy mà ta bàn về tư tưởng dân chủ của các nhà nho yêu nước. Dân chủ hóa là yêu cầu cấp thiết của đất nước từ phong kiến đi lên xã hội chủ nghĩa đã đượt đặt ra từ khi thành lập và được Đại hội VI đặc biệt nhấn mạnh. Nội dung dân chủ trong tư tưởng và trong thực tế, là những bậc thang trên chiều cao của tiến bộ xã hội, cho nên hiểu tư tưởng dân chủ của các nhà Nho duy tân là xác định độ cao đó của nước ta đầu thế kỷ...
  • Khủng hoảng lựa chọn văn hóa

    19/06/2015Nguyễn HòaVới tư cách một khái niệm, khủng hoảng lựa chọn văn hóa dùng chỉ một tình trạng của văn hóa, khi xã hội và con người thiếu (không có) các tiêu chí, chuẩn mực văn hóa có khả năng định tính, định hướng quá trình nhận thức văn hóa dẫn đến sự nhiễu loạn hành vi văn hóa của xã hội và con người…
  • xem toàn bộ

Nội dung khác